PECS kartları günlük dilde resimli iletişim kartları anlamında kullanılır; oysa PECS, altı aşamalı ve tescilli bir protokoldür. PECS’in ne olduğunu, kanıt düzeyini, görsel iletişim kartları ve AAC ile farkını ve kartların nasıl seçileceğini terapist ve aile için anlatıyoruz.
PECS Kartları ve Görsel İletişim Kartları: Rehber
PECS kartları, günlük dilde resimli iletişim kartlarına verilen addır. PECS (Picture Exchange Communication System) ise Andy Bondy ve Lori Frost’un geliştirdiği, altı aşamalı ve tescilli bir öğretim protokolüdür. Resimli kart kullanmak tek başına PECS uygulamak demek değildir. PECS için iletişim becerilerinde umut verici bir araştırma birikimi vardır; konuşmayı belirgin biçimde artırdığına dair güçlü kanıt yoktur.
Bu yazıda:
- PECS nedir, “PECS kartları” ne demek ve altı aşama
- PECS, genel görsel iletişim kartları ve AAC karşılaştırma tablosu
- Kanıt özeti: iletişim, konuşma ve kazanımların sürmesi
- Görsel iletişim kartlarını seçme ve hazırlama adımları
- DADİS ile kişiye özel kartlar (terapistler için) ve aileler için notlar
Bu yazı terapistler ve aileler için hazırlandı. Diltigo bir PECS ürünü değildir ve uygulama PECS protokolünü yürütmez; PECS, Pyramid Educational Consultants’ın tescilli adıdır. Aşağıda PECS’i olduğu gibi, kaynaklarıyla ve sınırlarıyla anlatıyoruz.
PECS kartları nedir?
PECS®, 1985’te ABD’de Andy Bondy ve Lori Frost tarafından, Delaware Otizm Programı’ndaki okul öncesi çocuklar için geliştirilen bir alternatif ve destekleyici iletişim (AAC) sistemidir. Protokol, Skinner’ın Sözel Davranış kitabına ve uygulamalı davranış analizine dayanır. İlk basamakta çocuk, istediği bir nesnenin resmini bir iletişim ortağına verir ve ortak bu değişimi hemen bir istek olarak karşılar. Sonraki basamaklarda resimleri ayırt etmeyi ve onlardan cümle kurmayı öğrenir (Pyramid).
Türkçede “PECS kartları” çoğu zaman bütün resimli iletişim kartları için kullanılır. Bu, ürünün adının genelleşmesidir. Ama protokolün kendine özgü kuralları vardır: belirli yönlendirme ve pekiştirme stratejileri, sistemli hata düzeltme adımları ve sözel yönlendirmenin kullanılmaması (Pyramid). Resimli kartları serbestçe kullanmak yararlı olabilir; ancak bu PECS protokolünü uygulamak anlamına gelmez. Pyramid, PECS’in tek resmî kaynağı olduğunu belirtir.
PECS’in altı aşaması nedir?
| Aşama | Adı | Ne öğretilir? |
|---|---|---|
| I | Nasıl iletişim kurulur? | Çocuk gerçekten istediği bir nesne ya da etkinliğin resmini iletişim ortağına verir |
| II | Mesafe ve ısrar | Aynı beceriyi farklı yerlerde, farklı kişilerle ve uzaklıktan kullanır; iletişim kurmakta ısrarcı olmayı öğrenir |
| III | Resim ayırt etme | İki ya da daha fazla resim arasından istediğini seçer; resimler bir iletişim defterinde durur |
| IV | Cümle yapısı | “Ben istiyorum” resmini ve istenen nesnenin resmini bir cümle şeridine dizer; sonra sıfat, eylem ve edat ekleyerek cümlesini genişletir |
| V | Soruya yanıt verme | “Ne istiyorsun?” gibi sorulara PECS ile yanıt verir |
| VI | Yorum yapma | “Ne görüyorsun?”, “Ne duyuyorsun?” gibi sorulara yanıt olarak yorum yapar; “Ben görüyorum”, “Bu bir …” gibi cümleler kurar |
Bu aşama tanımları üreticinin (Pyramid) kendi anlatımına dayanır. Üretici ayrıca PECS’in birincil amacının işlevsel iletişim olduğunu, bazı kullanıcılarda konuşmanın da geliştiğini, bazılarının ise konuşma üreten bir cihaza geçtiğini belirtir. Bu son iddianın bağımsız kanıtı için aşağıdaki kanıt bölümüne bakın.
PECS, görsel iletişim kartı ve AAC arasındaki fark nedir?
Üç terim sık karıştırılır. AAC bir şemsiye terimdir; PECS onun içindeki belirli bir protokoldür; görsel iletişim kartları ise PECS’in de, başka sistemlerin de kullandığı araçlardır.
| Özellik | PECS | Genel görsel iletişim kartı ya da panosu | AAC (şemsiye terim) |
|---|---|---|---|
| Ne? | Bondy ve Frost’un geliştirdiği, tescilli (PECS®), altı aşamalı öğretim protokolü | Resim, fotoğraf ya da sembol kartları, iletişim panoları ve defterleri, görsel çizelgeler | Konuşmaya ek ya da konuşmanın yerine kullanılan bütün iletişim yolları: jest, işaret, resim, pano, uygulama, konuşma üreten cihaz (ASHA) |
| Nasıl öğretilir? | Belirli yönlendirme, pekiştirme ve hata düzeltme adımlarıyla; sözel yönlendirme kullanılmaz (Pyramid) | Terapist ve aile ihtiyaca göre serbestçe kurar; tek bir kural seti yoktur | Sistem kişinin ihtiyacına göre seçilir; kişi sisteme uydurulmaz |
| Başlangıç hedefi | Tek bir resmi iletişim ortağına vererek istek bildirme | Seçim yapma, günlük program, yorum, anlatma gibi çeşitli hedefler | İstek, ret, yorum, soru, duygu bildirme, sosyal etkileşim ve öz savunuculuk gibi birçok işlev |
| Eğitim ve materyal | Pyramid eğitimi ve ürünleri (üretici sunar) | Özel bir eğitim koşulu yoktur | Değerlendirmeyi ve sistem seçimini terapist yürütür |
| Kanıt | PECS’e özgü çalışmalar var (aşağıda) | Kartın türüne ve kullanımına göre değişir | ASHA, AAC için bilişsel ya da yaş ön koşulu aranmadığını belirtir |
ASHA, AAC’nin elektronik olmayan (düşük teknolojili) biçimleri arasında iletişim panoları ve defterleri, nesneleri, resimleri, fotoğrafları, görsel çizelgeleri ve yazıyı sayar. Yani resimli kartlar AAC’nin bir parçasıdır; PECS bunların arasında tanımlı bir protokoldür.
PECS ne kadar etkili? Konuşmayı engeller mi?
PECS konusunda en sık sorulan soru, resim kullanmanın çocuğun konuşmasını geciktirip geciktirmediğidir. AAC genelinde klinik çerçeve nettir: kanıt, AAC’nin konuşmayı engellemediğini gösterir (White ve ark., 2021) ve konuşmanın gelmesini beklemek için iletişim ertelenmez. PECS’e özgü kanıt ise daha karışıktır. Aşağıdaki tablo, kaynaklarda bulunan başlıca çalışmaları özetler.
| Çalışma | Tür | Bulgu |
|---|---|---|
| Flippin, Reszka ve Watson (2010) | Meta-analiz: 8 tek denekli çalışma (18 katılımcı), 3 grup çalışması (95 PECS katılımcısı) | PECS, 1-11 yaş otizmli çocuklarda iletişim için “umut verici ama henüz kanıtlanmış sayılmayan” bir müdahale. İletişimde küçük-orta kazanım; konuşmada kazanım küçükten olumsuza değişiyor. Kalıcılık ve genelleme kaygıları var |
| Howlin ve ark. (2007) | Rastgele kontrollü: 84 ilkokul çocuğu (ortalama 6,8 yaş); öğretmen eğitimi ve danışmanlığı | Sınıfta iletişim başlatma ve PECS kullanımı arttı. Konuşma sıklığında, ADOS puanlarında ve dil testlerinde artış olmadı. Etkiler, eğitim bittikten sonra korunmadı |
| Schreibman ve Stahmer (2014) | Rastgele kontrollü: 39 çocuk (2-4 yaş, en çok 9 sözcük); PECS ile Pivotal Response Training karşılaştırıldı | İki grupta da konuşma arttı, aralarında anlamlı fark yoktu. Çocukların %78’i programdan 10’dan fazla işlevsel sözcükle çıktı. Ebeveynler PECS’i uygulamayı daha zor buldu |
| White ve ark. (2021) | Sistematik derleme: AAC ve konuşma üretimi (25 tek denekli, 3 grup çalışması) | AAC genel olarak konuşma üretimini iyileştirdi; ancak ortaya çıkan konuşma kazanımları AAC kullanımını aşmadı. Bu derleme PECS’e özgü değil, AAC geneline ilişkin |
| Forbes, Travers ve Vickers Johnson (2024) | Sistematik derleme: PECS aşamalarının kazanımı (tek denekli çalışmalar) | Katılımcıların çoğu yalnızca ilk iki aşamayı ustalaştı. 3. aşamada öğretilen seçim dizisi ortalama üç sembolden oluştu; bu da iletilebilecek mesaj aralığını sınırlayabilir |
| Huang ve ark. (2026) | Meta-analiz: Çin anakarasında 37 rastgele kontrollü çalışma (n = 2343) | İletişim becerilerinde büyük etki; dil gelişiminde anlamlı etki bulunmadı. Yalnızca tek bir bölgeden çalışmalar kapsandığı için sonuçlar başka ortamlara olduğu gibi aktarılmamalı |
Bu tablodan çıkan dürüst özet şudur: PECS, doğru uygulandığında çocuğun iletişim başlatmasını artırabilir. Konuşmayı belirgin biçimde artırdığına dair güçlü bir kanıt yok; ama konuşmayı engellediğine dair güçlü bir kanıt da yok. Ayrıca kazanımlar eğitim bittikten sonra kolayca sürmeyebilir ve çoğu çocuk üst aşamalara ulaşamayabilir. Bu yüzden PECS’e girmeden önce hedefin yalnızca “istek bildirmek” olmadığını, yorum yapma, reddetme ve soru sormanın da planlandığını netleştirin.
PECS kimler için uygundur ve kim karar verir?
Pyramid, PECS’in her yaştan, çeşitli bilişsel, fiziksel ve iletişim güçlükleri olan kişilerde kullanıldığını belirtir. ASHA’ya göre AAC için ön koşul yoktur; iletişim gereksinimlerini karşılayamayan herkes aday sayılır. Bu, PECS’in herkes için doğru seçim olduğu anlamına gelmez. AAC değerlendirmesinde ilke şudur: sistem kişiye göre seçilir. Bu seçim; iletişim işlevlerine, alıcı ve ifade edici dile, motor erişime, görme ve işitmeye, sembol anlama düzeyine ve çevredeki partnerlere bakılarak yapılır.
Terapist açısından önemli bir uyarı: AAC’yi yalnızca istek kartı ve PECS benzeri tek bir işlevle sınırlamak, kaçınılması gereken bir uygulamadır. “Sadece PECS yeterli” demek de doğru değildir; çocuğun iletişim işlevlerine, partner ortamına ve dil hedeflerine göre çok modlu destek gerekebilir. PECS, bu çok modlu planın bir parçası olabilir.
Görsel iletişim kartları nasıl seçilir ve hazırlanır?
PECS protokolünü uygulamasanız bile resimli kartları iletişim aracı olarak kullanmak mümkündür. Aşağıdaki adımlar AAC ilkelerine dayanır; her adımda terapistin rehberliği önerilir.
- Mevcut iletişimi gözlemleyin. Çocuğun söz, ses, jest, bakış, işaret ve nesneyle kurduğu iletişimi ve hangi işlevlerin (istek, ret, yorum, soru) eksik olduğunu not edin.
- Çocuğun gerçekten istediği şeylerle başlayın. PECS’in ilk aşaması da çocuğun çok istediği nesne ve etkinliklerle başlar. Çocuğun ilgisini çekmeyen kart, iletişim aracı olmaktan çıkar.
- Sembol türünü çocuğun anlayabileceği düzeyden seçin. Gerçek nesne, fotoğraf, çizim ve piktogram farklı düzeylerdedir. Fotoğraf ve yazı gibi “şeffaf” semboller anlamı tahmin etmeyi kolaylaştırır; gerçek nesne ve fotoğraf çok erken iletişim için uygun olabilir, ama farklı örneklere genellemek zor olabilir.
- Sayfayı kalabalıklaştırmayın. Sayfada daha fazla sembol her zaman daha gelişmiş iletişim demek değildir; sembol sayısı çocuğun görsel dikkatine, motor hedeflemesine ve sözcük hedefine göre belirlenir.
- Resmin yanına yazılı sözcüğü ekleyin. ASHA’ya göre sembolle birlikte yazılı sözcük göstermek, özellikle sesli çıktı yokken iletişim ortaklarının sembolü öğrenmesini ve yorumlamasını kolaylaştırır.
- Kişiye ve kültüre uygun kartlar kullanın. Semboller her kültürde aynı anlamı taşımaz. Anne, baba, kardeş, öğretmen, sevilen yiyecek ve oyuncak gibi çocuğun kendi dünyasından sözcüklerle hazırlanan, işlevsel ve anlamlı kelime dağarcığı, AAC’nin başarısını artırır ve terk edilme olasılığını azaltır (ASHA).
- Kartlar her zaman erişilebilir olsun. Sistemin yalnızca terapi sırasında verilmesi çocuğun iletişim hakkını sınırlar.
- Partnerler modellesin ve her yanıtı kabul etsin. Aile, öğretmen ve terapist kendi konuşurken kartlar üzerinde de mesajı göstermelidir; çocuktan model görmeden bağımsız kullanım beklenmez. Jest, bakış, resim, ses ya da sözcük eşit iletişim girişimi sayılır.
- Veriyle izleyin ve işlevleri genişletin. Bağımsız kullanım, ipucu düzeyi, işlev çeşitliliği ve genelleme izlenir; hedef yalnızca istekte kalmaz.
Terapist için karar kontrol listesi
- ☐ Mevcut iletişim yolları (söz, ses, jest, bakış, işaret, nesne, resim) ve iletişim işlevleri (istek, ret, yorum, soru) ayrı ayrı kaydedildi
- ☐ İşitme, görme ve motor erişim kontrol edildi; sembol düzeyi (nesne, fotoğraf, çizim) denendi
- ☐ Sistem seçimi PECS ya da başka bir yaklaşım olarak gerekçelendirildi; çocuk sisteme değil, sistem çocuğa uyduruldu
- ☐ PECS seçildiyse protokolü eğitimli bir uygulayıcı yürütüyor; seçilmediyse resimli kartlar için ayrı bir plan var
- ☐ Hedefler yalnızca istekle sınırlı değil; yorum, ret ve soru da planlandı
- ☐ Aile ve öğretmenler modelleme ve bekleme stratejileri konusunda eğitildi
- ☐ Bağımsız kullanım, ipucu düzeyi, işlev çeşitliliği ve genelleme için ölçüm planı yazıldı
- ☐ Konuşma gelişimi ayrıca izleniyor; PECS’in konuşmayı artıracağı varsayılmıyor
DADİS ile kişiye özel iletişim kartları
DADİS, Diltigo ADİS’in kısaltmasıdır; ADİS, alternatif ve destekleyici iletişim sistemi demektir. Terapist her danışan için metni, görseli ve sesi olan kartlar kurar. Her kartın üç parçası vardır: sözcük ya da kısa bir ifade, bir görsel ve bir ses. Kategoriler terapistin kendi düzenidir; kartlar her danışana ayrı hazırlanır ve başka danışanın kütüphanesine karışmaz. Seansta İfade Modu’nda seçilen kartlar sırayla seslendirilir. Ayrıntılar için DADİS kart kütüphanesi sayfasına bakabilirsiniz; tüm özellikler Özellikler sayfasındadır.
Net olalım: DADİS bir PECS ürünü değildir ve PECS protokolünün aşamalarını yürütmez. Kişiye özel sesli kartların hazırlanmasını sağlayan bir araçtır; hangi sözcüklerin karta dönüşeceğine ve kartların nasıl kullanılacağına terapist karar verir. DADİS bir tedavi yöntemi değildir ve sonuç vaat etmez. DADİS kurmak abone (Diamond) terapistlere açıktır; ayrıntılar için fiyatlandırma sayfasına bakın. Veli uygulamasında DADİS bölümü şu an bulunmaz; veli hesabıyla terapistin verdiği ödevleri ücretsiz yaparsınız.
Hazır resimli kelime kartlarını ise resimli kelime kartları sayfasında görebilirsiniz. Bunlar uygulamadaki oyunlarda kullanılan kartlardır; çocuğa özel iletişim kartı yerine geçmez. Diltigo’ya App Store ya da Google Play üzerinden ulaşılır. Meslektaşlara yönelik diğer içerikler Terapistler İçin sayfasındadır.
Aileler için: ne zaman bir uzmana başvurmalısınız?
Önce çocuk doktoruna başvurun:
- Çocuğunuz daha önce söylediği sözcükleri ya da yaptığı bir beceriyi kaybettiyse
- Seslenince tutarsız tepki veriyorsa ya da işitmesinden kuşkulanıyorsanız (önce işitme testi)
Dil ve konuşma terapistine başvurun:
- Çocuğunuzun iletişim kurmakta güçlük çektiğini, isteğini ya da ihtiyacını anlatamadığı için zorlandığını düşünüyorsanız
- Jest, işaret etme ya da adına tepki verme gibi becerilerde belirgin sınırlılık görüyorsanız; bu bir tanı değildir, yalnızca ek değerlendirme gerektirir
- Resimli kartları denemek istiyor ama nasıl başlayacağınızı bilmiyorsanız
İletişimi desteklemek için konuşmanın gelmesini beklemek gerekmez; ASHA’ya göre AAC için yaş ya da bilişsel bir ön koşul aranmaz. PECS protokolünü kendi başınıza uygulamayın; hangi sistemin uygun olduğuna değerlendirme sonunda terapist karar verir.
Sıkça Sorulan Sorular
PECS nedir ve kimler için kullanılır?
PECS (Picture Exchange Communication System), Bondy ve Frost’un geliştirdiği altı aşamalı bir resim değişimi iletişim protokolüdür. Çocuk istediği şeyin resmini iletişim ortağına vererek isteğini bildirir. Üretici, her yaştan çeşitli iletişim güçlükleri olan kişilerde kullanıldığını belirtir. Uygunluğuna çocuğu değerlendiren terapist karar verir.
PECS kartı ile görsel iletişim kartı aynı şey mi?
Hayır. Görsel iletişim kartı, her türlü resim, fotoğraf ya da sembol kartını kapsayan genel bir terimdir. PECS ise belirli yönlendirme, pekiştirme ve hata düzeltme adımları olan, altı aşamalı tescilli bir protokoldür. Resimli kart kullanmak tek başına PECS uygulamak sayılmaz; kartlar AAC’nin düşük teknolojili bir biçimidir.
PECS konuşmayı engeller mi?
PECS’in konuşmayı engellediğine dair güçlü bir kanıt yok. AAC geneli için ASHA ve sistematik derlemeler konuşmayı engellemediğini gösterir. PECS’e özgü çalışmalarda ise konuşma kazanımları küçük bulunmuştur; Flippin ve ark. (2010) konuşmada küçükten olumsuza değişen etkiler bildirir, Schreibman ve Stahmer (2014) ise PECS ve sözel yaklaşımda benzer konuşma artışı buldu. Konuşma ayrıca izlenmelidir.
PECS kaç aşamadan oluşur?
Altı aşamadan: nasıl iletişim kurulur, mesafe ve ısrar, resim ayırt etme, cümle yapısı, soruya yanıt verme ve yorum yapma. Bir sistematik derlemeye göre (Forbes ve ark., 2024) tek denekli çalışmalardaki katılımcıların çoğu yalnızca ilk iki aşamayı ustalaştı. Bu nedenle üst aşamalara geçişin zaman alabileceğini ve çocuğa göre değişeceğini beklemek gerekir.
Ebeveyn evde PECS uygulayabilir mi?
PECS protokolünün kendine özgü yönlendirme ve pekiştirme kuralları vardır; bu yüzden kendi başınıza uygulamanız önerilmez. Schreibman ve Stahmer (2014) çalışmasında ebeveynler PECS’i uygulamayı daha zor bulmuştur. Evde yapabileceğiniz şey, terapistinizle birlikte kartlar hazırlamak, onları erişilebilir tutmak ve kartlar üzerinde mesajı siz de göstererek model olmaktır.
PECS yalnızca otizm için mi?
PECS otizmli çocuklarla geliştirildi ve araştırmaların çoğu bu grupta yapıldı. Üretici, çeşitli bilişsel, fiziksel ve iletişim güçlükleri olan kişilerde de kullanıldığını belirtir. AAC için yaş, tanı ya da bilişsel düzey ön koşul değildir; iletişim gereksinimlerini karşılayamayan herkes aday sayılır (ASHA).
Çocuğum için hangi iletişim sistemi uygun?
Bunu değerlendirme sonunda terapist belirler. İletişim işlevleri, alıcı ve ifade edici dil, motor erişim, görme, işitme, sembol anlama düzeyi ve ev ile okuldaki iletişim ortakları birlikte düşünülür. Seçenekler PECS, resimli panolar, işaretler ya da cihazlar olabilir ve birlikte kullanılabilir; hedef yalnızca istek bildirmek olmamalıdır.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; değerlendirme ve sistem seçimi için bir dil ve konuşma terapistine başvurun.
Kaynaklar
- ASHA. Augmentative and Alternative Communication (Practice Portal) — https://www.asha.org/practice-portal/professional-issues/augmentative-and-alternative-communication/
- Pyramid Educational Consultants. PECS: An Evidence-Based Practice (üretici sayfası) — https://pecsusa.com/pecs/
- Flippin M, Reszka S, Watson LR. Effectiveness of the Picture Exchange Communication System (PECS) on communication and speech for children with autism spectrum disorders: a meta-analysis. Am J Speech Lang Pathol, 2010;19(2):178-195 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20181849/
- Howlin P ve ark. The effectiveness of Picture Exchange Communication System (PECS) training for teachers of children with autism: a pragmatic, group randomised controlled trial. J Child Psychol Psychiatry, 2007;48(5):473-481 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17501728/
- Schreibman L, Stahmer AC. A randomized trial comparison of the effects of verbal and pictorial naturalistic communication strategies on spoken language for young children with autism. J Autism Dev Disord, 2014;44(5):1244-1251 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24272416/
- White EN ve ark. Augmentative and Alternative Communication and Speech Production for Individuals with ASD: A Systematic Review. J Autism Dev Disord, 2021;51:4199-4212 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33511525/
- Forbes HJ, Travers JC, Vickers Johnson J. A systematic review of acquisition and mastery of skills taught using the Picture Exchange Communication System. Augment Altern Commun, 2024;40:100-114 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38300727/
- Huang H ve ark. Efficacy of the Picture Exchange Communication System for children with autism in Mainland China: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Res Dev Disabil, 2026;168:105190 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41442835/
