Çocukluk Çağı Konuşma Apraksisi: Değerlendirme ve Müdahale

Çocukluk çağı konuşma apraksisi (ÇÇKA), nöromüsküler eksiklik olmaksızın konuşma hareketlerinin planlanması ve/veya programlanmasındaki bozukluktan kaynaklanan nörolojik bir konuşma sesi bozukluğudur. ASHA (2007) üç ölçüt önerir: tekrarlayan üretimlerde tutarsız ünlü-ünsüz hataları, uzamış ve bozulmuş eş-artikülasyon geçişleri, özellikle sözcük ya da tümce vurgusunda uygunsuz prozodi.

Bu yazıda:

ASHA (2007) üç temel özellik ve destekleyici bulgular (Mayo-10)
ÇÇKA, fonolojik bozukluk ve dizartri için ayırıcı tanı tablosu
Değerlendirme görevleri: hangi araç ne için, Türkçede ne doğrulanmış
Müdahale yaklaşımları ve dürüst kanıt düzeyleri: ReST, NDP3, DTTC ve diğerleri
Türkçe’ye özgü dikkat noktaları, hedef sözcük seçimi ve örnek seans planı

Bu yazı terapistlere yöneliktir ve ASHA, RCSLT, Sydney Üniversitesi kanıt özeti ile hakemli makalelerin derlemesidir. Ebeveyn dilinde içerik için Veliler İçin sayfasına bakılabilir.

Tanım, yaygınlık ve etiyoloji

ASHA (2007), ÇÇKA’yı hareketlerin kesinliğinin ve tutarlılığının, nöromüsküler bir eksiklik (anormal refleks, tonus) olmaksızın bozulduğu; asıl bozukluğun uzay-zamansal parametrelerin planlanması ve/veya programlanmasında yattığı bir çocukluk çağı konuşma sesi bozukluğu olarak tanımlar.

Yaygınlık. RCSLT (2024), Baylis ve Shriberg (2019)’a atıfla ÇÇKA yaygınlığını yaklaşık %0,1 (1.000 çocukta 1) olarak bildirir. Konuşma sesi bozukluğu nedeniyle başvuran çocukların %0,2-2,4’ü ÇÇKA’dır; nörogelişimsel durumu olan çocuklarda oran daha yüksektir (yalnızca ÇÇKA %4,3; eşzamanlı ÇÇKA ve dizartri %4,9).
Etiyoloji. Çoğu olguda neden bilinmez. Tanımlanan olguların yaklaşık üçte birinde genetik bir etiyoloji vardır (FOXP2 ilk tanımlanan örnektir). Down sendromu, galaktozemi, epilepsi, 22q11.2 ve 16p11.2 delesyonları gibi durumlarla birlikte görülebilir.
Otizmle ilişki. McCabe ve ark. (2024), sözel otistik çocuklarda ÇÇKA sıklığının genel nüfustan yüksek görünmediğini; RCSLT ise otistik çocuklarda konuşmayı etkileyen motor güçlüklerin ÇÇKA’nınkinden farklı olduğunu belirtir.
Seyir. Doğuştan vardır ve özel terapi olmadan kendiliğinden düzelmez. Yetişkin (edinilmiş) apraksi müdahaleleri çocuklarda kullanılmaz (RCSLT).
Diller. Kanıt özetine göre ÇÇKA, aralarında Türkçenin de bulunduğu çok sayıda dilde belgelenmiştir.

Tanı ölçütleri

ASHA (2007) teknik raporunun en önemli (ve en çok alıntılanan) saptaması, tanı için “doğrulanmış tek bir özellik listesi”nin bulunmadığıdır. Bunun yerine uzlaşıya dayalı üç özellik önerilir. RCSLT (2024) ve McCabe ve ark. (2024) tanı için bu üç özelliğin tümünün karşılanmasını bekler. McCabe ve ark. ayrıca, ünlü bozulmalarının ve Mayo 10+1 kontrol listesindeki (Shriberg ve ark., 2012) en az üç ek ölçütün bulunduğu durumda da tanı konabileceğini bildirir.

Özellik	Klinikte nasıl görünür?	Not
Ünlü ve ünsüzlerde tekrarlayan hece/sözcük üretimlerinde tutarsız hatalar	Aynı sözcüğün art arda söylenişinde değişen ses hataları	Ağır ve çok az konuşan çocuklarda repertuvar çok sınırlı olduğu için tutarsızlık görülmeyebilir (RCSLT)
Ses ve heceler arası uzamış, bozulmuş eş-artikülasyon geçişleri	Yavaş, bozuk ya da “kesik kesik” konuşma; görünür zorlu hareketler, hece ayrışması	Segmentasyon (sesler, heceler ya da sözcükler arasında boşluk) bir ifadesidir (Mayo-10)
Uygunsuz prozodi (özellikle sözcük ya da tümce vurgusu)	Eşit ya da uygunsuz vurgu örüntüsü; tonlama, ritim ve hız da etkilenebilir	ASHA ve Mayo-10 ortak özelliği

Destekleyici bulgular (Mayo-10 ve diğer kaynaklar; hiçbiri tek başına ayırt edici değildir): arama davranışı (“groping”), ünlü ve ünsüz distorsiyonları, tutarsız ötümlülük hataları, araya giren şva, hece segmentasyonu, yavaş konuşma ve DDK hızı, uzun ya da karmaşık sözcüklerde artan güçlük, sınırlı ünlü-ünsüz repertuvarı, basit hece yapıları ve düşük anlaşılırlık.

Koşullar ve uyarılar:

Çocuğun iletişim niyeti bulunmalıdır; bu, yaş ve şiddetten bağımsız bir ön koşuldur. Yeterli sözlü çıktı yoksa ÇÇKA güvenle tanınamaz. Belirsizlik durumunda “şüpheli ÇÇKA” ya da “ÇÇKA ne dışlanabilir ne doğrulanabilir” ifadesi kabul edilebilir bir sonuçtur (RCSLT).
Terapiye yavaş yanıt, tanı ölçütü değildir. RCSLT, yalnızca değişime direnç gösterme özelliğine dayanarak ÇÇKA konulamayacağını açıkça vurgular.
Aşırı tanı riski gerçektir. RCSLT’nin aktardığına göre topluluk terapistlerince ÇÇKA tanısı konan 47 çocukla yapılan çalışmada (Murray, McCabe, Heard ve ark., 2015) 28’inde ÇÇKA doğrulanmış, 4’ünde ÇÇKA ile dizartri ve dil bozukluğu saptanmış, 15’inde ise ÇÇKA yoktu; bu 15 çocukta submukoz yarık, fonolojik bozukluk ya da dizartri vardı ve tedavi edilmiyordu.
Türkiye’deki uygulama. Sezer ve Akıl (2020), 30 Türk terapistle yaptığı çalışmada ÇÇKA’yı tanımada en sık kullanılan özellikleri şöyle bildirir: arama davranışı (%89), ünlü distorsiyonları (%87), motor planlama/programlama sorunları (%87), çaba gerektiren üretim (%85) ve uzayan söylemlerde hata artışı (%85). En sık kullanılan özellik bile terapistlerin tamamınca kullanılmamaktadır.

Ayırıcı tanı

ÇÇKA’nın en sık karıştığı tablolar tutarlı ve tutarsız fonolojik bozukluk ile dizartridir. Aşağıdaki tablo ASHA Uygulama Portalı ve RCSLT (2024) metinlerinden derlenmiştir.

Ölçüt	ÇÇKA	Fonolojik bozukluk	Dizartri
Altta yatan mekanizma	Konuşma hareketlerinin planlanması ve programlanması	Tutarlı biçim: öngörülebilir, kurala dayalı hatalar ve zayıf fonolojik işlem. Tutarsız biçim: sözcük düzeyinde tutarsız üretim (Dodd, 2014)	Altta yatan motor (nöromüsküler) bozukluk
Hata örüntüsü	Ünlü ve ünsüzlerde tutarsız hatalar; ünlü bozulmaları	Tutarlı biçimde hatalar kurallıdır; tutarsız biçimde tutarsızlık birincil özelliktir	Ünlü hataları ve ünsüz distorsiyonları olabilir (ÇÇKA ile ortak)
Eş-artikülasyon geçişleri ve prozodi	Bozulmuş geçişler, hece ayrışması, sözcük vurgusu hataları (ASHA ölçütleri 2 ve 3)	Tutarsız fonolojik bozukluk ile ÇÇKA ayrımını ASHA’nın üç özelliği sağlar; özellikle geçiş bozukluğunun ve prozodi hatalarının bulunup bulunmaması belirleyicidir (RCSLT)	Yavaş hız ortak olabilir; ayırt edici olanlar solunum ve ses bulgularıdır
Solunum, ses, ağız hareketleri	Tonus ve refleksler normal; konuşma dışı oral apraksi ve genel dispraksi eşlik edebilir	Normal	Duyulabilir soluk alma, ses şiddetinde azalma, kesin olmayan artikülatör temaslar (ASHA); salya kontrolü, yeme-içme-yutma güçlüğü olabilir (RCSLT)
Ayırt etmek için gerekli	Üç ASHA özelliğinin değerlendirilmesi	Tutarsızlık değerlendirmesi, fonolojik analiz	Oromotor muayene; yalnızca işitsel-algısal ayırt edilemez (RCSLT)

ÇÇKA ile dizartri aynı çocukta birlikte bulunabilir; RCSLT ayırıcı tanı için Iuzzini-Seigel, Allison ve Stoeckel’in (2022) eğitim makalesini kaynak gösterir. Submukoz yarık, işitme kaybı ve ağır ifade edici dil bozukluğu da kesin olarak dışlanmalıdır (RCSLT). ASHA Uygulama Portalı, ÇÇKA’lı çocukların büyük çoğunluğunda eşlik eden ifade edici dil güçlüğü bulunduğunu bildirir; bu nedenle dil değerlendirmesi ayırıcı tanının parçası değil, planın zorunlu bileşenidir. Üç tablonun hangi görevlerle ayrıldığı ve karar verilemediğinde ne yapılacağı konuşma apraksisi ayırıcı tanı yazısında ayrıntılı anlatılıyor.

Değerlendirme: hangi görev, hangi amaç

McCabe ve ark. (2024) kanıt özeti, değerlendirmenin yaş, şiddet ve eşlik eden durumlara göre biçimlenmesini ve en az üç konuşma görevi içermesini önerir. İngilizce için önerilen protokolü Türkçe uygulamaya taşırken ilke aynı kalır, ama araçlar sınırlıdır.

Bileşen	Amaç ve içerik	Not
Öykü, işitme taraması/değerlendirmesi, oral mekanizmanın yapısal ve işlevsel muayenesi	Altta yatan nedenleri ve diğer tanıları dışlamak (submukoz yarık dahil)	Her çocukta temel adım
Tek sözcük örneği	Yaşa, dile, aksana ve kültüre uygun; ideali çeşitli ses ve hece yapısında 50 yaygın sözcük. Daha büyük/hafif çocuklarda en az 30 çok heceli sözcük	McCabe ve ark., 2024
Tutarsızlık görevleri	Aynı hedeflerin üç ayrı denemede üretimi; DEAP tutarsızlık alt testi (25 resim, her biri 3 kez; Dodd ve ark., 2002)	DEAP İngilizce standardizasyonludur; Türkçe karşılığı doğrulanmadı, ilke geçerlidir
Maksimum performans/hız görevleri	DDK (örn. “peteke”, Diepeveen ve ark., 2019 standart protokolü), Syllable Repetition Test (Shriberg ve ark., 2012), çok heceli hızlı adlandırma (Preston ve ark., 2021)	Türkçe için ayrı norm doğrulanmadı
Dinamik değerlendirme	DEMSS (Strand ve McCauley, 2019): 8 alt test, 60 söylem, 186 puanlama kararı; genç ve ağır çocuklar, sözlü iletişimi çok az olup taklit deneyebilenler için uygun (RCSLT)	Türkçe uyarlaması mevcut (aşağıya bakın)
Diğer standardize araçlar	NDP3 değerlendirmesi (Williams ve Stephens, 2004), VMPAC-R (Hayden ve Namasivayam, 2021), Compendium of Auditory and Speech Tasks (Stackhouse ve ark., 2007)	Türkçe norm doğrulanmadı
Bağlamsal konuşma örneği	Bakım verenle etkileşim/oyun; daha büyük çocukta öykü anlatma ve çok heceli sözcüklü cümleler	Doğruluk ve prozodi
Dil, okuryazarlık, sosyal iletişim	Eşlik eden güçlüklerin belirlenmesi	RCSLT: ÇÇKA fonolojik farkındalık ve okuryazarlık güçlükleriyle birlikte görülebilir

Türkçe için doğrulanmış araç. Karamete ve Toğram (2025), DEMSS’in Türkçe sürümünü (DEMSS-TR) 3;0-6;11 yaş arası, konuşma sesi bozukluğu olan 82 tek dilli Türk çocuğuyla incelemiş; tüm alt testlerde ve toplam puanda Cronbach alfa değerini 0,90’ın üzerinde bulmuş, geçerliği uzman içerik geçerliği, küme analizi ve ROC analiziyle değerlendirmiştir. Atila Çağlar ve Noyan Erbaş (2023) Türkçe derlemesinde Apraksi Profili, Kaufman Konuşma Praksisi Testi, VMPAC, Orofasiyal Praksis Testi ve Madison Protokolü’nü de sayar; bunların Türkçe norm verileri doğrulanamadı. Türkçe artikülasyon için bir norm çalışması (Ege, 2010) vardır, ancak ÇÇKA’ya özgü değildir.

Şiddet ve hazırlık. Resmî bir şiddet sınıflaması yoktur; McCabe ve ark. anlaşılırlığı, konuşma envanterini (ses ve hece yapıları) ve ÇÇKA özelliklerinin sayısını ve belirginliğini kullanmayı önerir. Müdahale öncesinde iletişim niyeti, ortak dikkat, konuşmayı arka plan sesinden ayırabilme ve sıra alabilme de değerlendirilmelidir (RCSLT).

Türkçe’ye özgü dikkat noktaları

Türkçe için ÇÇKA’ya özgü sınanmış norm ve protokol sayısı sınırlıdır. Aşağıdaki maddelerden ilk ikisi kaynaklara, son ikisi klinik çıkarıma dayanır ve sınanmış bulgu olarak okunmamalıdır.

Fonolojik arka plan. Topbaş (1997), Türkçe konuşan çocuklarda yineleme, hece silme, ünsüz silme, benzeşme, küme azaltma, akıcı ünsüz sapmaları, durdurma, öne alma, affrikasyon ve arkaya alma gibi süreçleri tanımlamıştır. Ünsüz kümelerinin Türkçede (özellikle sözcük başında) göreli olarak seyrek olduğu bildirilmektedir; bu, hedef seçerken küme yerine hece yapısı ve uzunluğuna odaklanmayı kolaylaştırır.
Uygulama çeşitliliği. Sezer ve Akıl (2020), en sık kullanılan özelliğin bile terapistlerin ancak %89’unca kullanıldığını bildirir; bu nedenle üç ASHA özelliğini ve gerekirse Mayo-10 maddelerini yazılı olarak kaydetmek, hem tanı güvenilirliğini hem de ekip içi iletişimi iyileştirir.
Klinik çıkarım 1: sözcük uzunluğu. Türkçe çekim ve yapım ekleri kısa bir köke kolayca hece ekler (ev – evde – evimizde). Hece sayısı arttıkça güçlüğü artan bir çocukta bu, hem fırsat (işlevsel çok heceli hedefler) hem risk (istenmeden zorlaşan sözcükler) olabilir; hedef seçerken sözcüğün çekimli hâlini ayrıca planlamak yararlı olabilir. Bu bir klinik çıkarımdır; ÇÇKA için Türkçede sınanmamıştır.
Klinik çıkarım 2: vurgu. Türkçede sözcük vurgusu genellikle son hecededir ve çoğunlukla kurala bağlıdır. İngilizcedeki ayırt edici vurgu hatalarının Türkçedeki ağırlığı net değildir; bu yüzden prozodi değerlendirmesinde sözcük vurgusunun yanında tümce düzeyinde vurgu, ritim, hece süreleri ve eşit hece vurgusu da gözlenmelidir. Bu da sınanmamış bir çıkarımdır.

Müdahale: ilkeler ve kanıt düzeyleri

Motor öğrenme ilkeleri. ASHA Uygulama Portalı şunları özetler: hedeflerin sık ve yoğun uygulanması, doğru hareket odağı, dış duyusal girdi (işitsel, görsel, dokunsal, bilişsel ipuçları), uygulama koşullarının seçimi (rastgele ve bloklu) ve uygun geri bildirim türü ile programı. Dayanak, Maas ve ark. (2008) tarafından konuşma motor bozukluklarına uyarlanan motor öğrenme ilkeleridir.

Kanıt sütunu McCabe ve ark. (2024) ile RCSLT (2024) metinlerine dayanır.

Yaklaşım	Özet	Kanıt düzeyi	Uygun profil (RCSLT)
ReST (Rapid Syllable Transition Treatment)	Kısa, çok heceli saçma sözcük dizilerinde hece geçişlerini ve vurgu kontrolünü çalıştırır (ASHA)	RCT düzeyinde; Cochrane incelemesinde (Morgan ve ark., 2018) yalnızca ReST ve NDP3 RCT kanıtına sahip bulunmuştur	Daha büyük çocuklar, daha hafif tablolar
NDP3 (Nuffield Dyspraxia Programme, 3. baskı)	“Aşağıdan yukarı”: ses ve hece birimlerinden başlayıp artan fonotaktik karmaşıklıkta sıralı çalışma (ASHA: 3-7 yaş)	RCT düzeyinde (Murray ve ark., 2015)	Okul öncesi sonu ve okul çağı; ses-hece düzeyinden başlaması gereken çocuklar
DTTC (Dinamik Zamansal ve Dokunsal İpucu)	“Bak, dinle, benimle yap”; çok duyulu ipuçlarının her denemeden sonra azaltıldığı hiyerarşi: eşzamanlı üretim, doğrudan taklit, gecikmeli taklit, kendiliğinden kullanım (ASHA; Strand, 2020)	Murray ve ark. (2014) derlemesinde önerilir; küçük örneklemli çalışmalar (Strand ve ark., 2006: 5-6 yaşında 4 çocuk, 3’ünde iyileşme). Doz sıklığı RCT’si sürüyor (protokol yayımlandı). Cochrane’de RCT kanıtı yoktur	Daha küçük çocuklar, daha ağır tablolar
IPA (Bütünleşik fonolojik farkındalık)	Fonolojik farkındalık ve motor hedefleri birleştirir	Önerilen beş yaklaşımdan biri	Daha büyük çocuklar, daha hafif tablolar
Ultrason biyogeri bildirimi	Dilin hareketini ekranda gösterir	Pilot RCT’de (McCabe ve ark., 2023) haftada 2 kez, 6 hafta ReST ile fark bulunmamıştır; küçük örneklem. Ekipman maliyetlidir	Okul çağı ve daha büyükler
PROMPT ve diğer yaklaşımlar	ASHA Portalı PROMPT’u dokunsal ipucu yaklaşımı olarak tanımlar	RCSLT’nin önerdiği beş yaklaşım arasında yer almaz; bu, kanıtın bu listedekiler kadar sağlam kabul edilmediği anlamına gelir. RCSLT bu tür yaklaşımların dikkatle ve çocuğun değerlendirme verisine bağlı net gerekçeyle kullanılmasını ister	Net gerekçe ve ölçüm koşuluyla

Doz ve format. McCabe ve ark. (2024): Etkili tedavi ortalama olarak haftada 2-6 seans gerektirir. ÇÇKA kanıtları, haftada 4 gün, 12-16 seanslık bloklar ve ardından 4-6 haftalık ara verilen, tekrarlayan döngüleri en uygun bulur (Murray ve ark., 2015). Haftada bir seansı inceleyen iki çalışma (Namasivayam ve ark., 2015; Thomas ve ark., 2023) bu sıklığın yetersiz kaldığını bildirmiştir; haftada iki seansın da etkili olabildiğini gösteren sınırlı kanıt vardır, ancak yüksek yoğunluktaki sürekli ilerleme ve genelleme görülmeyebilir (RCSLT). ASHA Portalı, 15 dakikada 100 üretimin 30-40 üretime göre daha hızlı hedef edinimi ve genelleme sağladığını bildirir.

Önerilmeyenler. (1) Konuşma dışı oral-motor egzersizler: RCSLT, ASHA (2007) ve diğer çalışmalara dayanarak hiçbir yararının kanıtlanmadığını belirtir; konuşma motor kontrolü göreve özgüdür. (2) Grup terapisi: McCabe ve ark., 1960’tan bu yana ÇÇKA’da denenmiş bir grup tedavisi araştırması bulunmadığını bildirir. (3) Yalnız ebeveynin uyguladığı terapi: Thomas ve ark. (2017) ve Lim ve ark. (2020) sınırlı başarı bildirmiştir; ebeveyn seanslar arasında terapistin verdiği görevleri destekleyebilir. Eğitilmiş öğretmen yardımcılarının DTTC uyguladığı bir çalışma (Lim ve ark., 2019) orta düzeyde başarılı bulunmuştur.

AAC. AAC, ÇÇKA için seçilmiş müdahalenin yerine değil, yanına konur (RCSLT) ve ASHA’ya göre dil ve konuşmayı geliştirmeye yardımcı olur.

Prognoz. RCSLT, önerilen müdahaleleri alan çocuklarda sonucun büyük olasılıkla iyi, ancak heterojen olduğunu belirtir: belirgin sorunu kalmayanlar, artık konuşma/prozodi güçlüğü olanlar, okuryazarlık güçlüğü belirginleşenler ve küçük bir grupta AAC desteği gerekenler görülür.

Hedef sözcük seçimi (Türkçe için klinik öneriler)

Aşağıdaki öneriler NDP3’ün “aşağıdan yukarı” mantığı, ReST ve DTTC’nin uygulama ilkeleri ile Türkçenin hece yapısı gözetilerek derlenmiş klinik uyarlamalardır; Türkçede ayrıca sınanmış bir protokol değildir.

İşlevsel ve motive edici sözcükler. Çocuğun günlük hayatta kullanacağı sözcükler ve kısa tümcecikler (“su”, “ver”, “anne”, “gel”).
Hece yapısı basamakları. Çocuğun başarılı olduğu yapıdan bir sonraki karmaşıklığa geçin: V ve CV (“a”, “su”), VC ve CVC (“ev”, “top”), iki heceli (“kedi”, “baba”), üç heceli (“araba”, “kelebek”). Çocuğun ses envanteri başlangıç noktasını belirler.
Küme yerine hece sayısı. Sözcük başı ünsüz kümeleri Türkçede göreli olarak seyrek olduğundan, ilk hedeflerde küme yerine hece uzunluğu ve geçişler seçilebilir.
Çekimli biçim. Taşıyıcı cümlelerde (“Bu …”, “Ben … istiyorum”) kullanılacak ek durumunu önceden planlayın (klinik çıkarım).
Hedef sayısı. Her seansta az sayıda (örneğin 2-5; ağır tablolarda daha az) hedefle yoğun tekrar, çok hedefle az tekrardan daha uygundur (yoğun uygulama ilkesi, ASHA Portalı).

Örnek seans planı (60 dakika)

Aşağıdaki plan, 5 yaşında, orta şiddette ÇÇKA tanılı bir çocuk için örnek niteliğindedir; DTTC ve motor öğrenme ilkelerini temel alır. Doğrulanmış bir protokol değildir; hedef, ipucu düzeyi ve süreler her çocuğa göre uyarlanmalıdır.

Süre	Etkinlik	Gerekçe / ilke
0-5 dk	Karşılama; önceki hedeflerin ve ev kaydının kısa gözden geçirilmesi; ailenin geri bildirimi	Süreklilik; veri toplama
5-10 dk	Yeni ya da zorlaşan hedeflerin tanıtımı: “bak, dinle, benimle yap” ile eşzamanlı üretim, gerekirse yavaşlatılmış hız ve dokunsal ipucu	DTTC basamağı; hareketi doğru yapma odağı (ASHA Portalı)
10-35 dk	Yoğun motor pratik: 2-5 hedef sözcük/tümcecik (ağır tablolarda daha az); doğru üretim oranı arttıkça sabit sıradan rastgele sıraya geçiş; ipuçlarını doğruluğa göre seyreltme; geri bildirimi aralıklı verme	Pratik miktarı ve koşulları (bloklu → rastgele), dış girdi, geri bildirim programı. ASHA Portalı: 15 dakikada ~100 üretim, 30-40 üretimden daha etkili
35-45 dk	Genelleme: hedef sözcüğü taşıyıcı tümceye yerleştirme (“Bu araba”); tümce düzeyinde vurgu ve ritim çalışması	Prozodinin ve sözcük uzunluğunun genellenmesi
45-55 dk	Oyun içinde pekiştirme; gerekirse AAC ile iletişim hedefi; fonolojik farkındalık/okuryazarlık hazırlığı	RCSLT: ÇÇKA’da okuryazarlık ve fonolojik farkındalık izlenmeli; AAC müdahalenin yanına konur
55-60 dk	Doğruluk ve ipucu düzeyinin kaydı; aile için 3-5 sözcüklük ev programı; bir sonraki seans	Ev çalışması terapistin verdiği hedeflerle sınırlı kalır; yalnız ev uygulaması tek başına kanıtlanmamıştır (RCSLT)

Klinik yorum: haftada 4 seans birçok kurum için ulaşılması zor bir yapıdır; haftada bir seansın yetersiz kaldığını bildiren iki çalışma düşünüldüğünde, mümkünse yoğun bloklar (örneğin tatil dönemlerinde) ve ardından ara planlamak seyrek ama düzenli seanslardan daha savunulabilir olabilir.

Klinik karar kontrol listesi

☐ Gerileme (kazanılmış becerilerin kaybı), kas güçsüzlüğü, belirgin salya ya da yutma sorunu varsa çocuk nörolojisi/tıbbi değerlendirmeye sevk edildi
☐ İşitme taraması/değerlendirmesi yapıldı; oral mekanizma yapısal ve işlevsel olarak incelendi (submukoz yarık dahil)
☐ En az üç konuşma görevi uygulandı; tek sözcük, çok heceli sözcük ve bağlamsal konuşma örneği alındı
☐ Tutarsızlık, aynı hedeflerin en az üç ayrı denemesiyle ölçüldü
☐ ASHA’nın üç özelliği ve (gerekirse) Mayo-10 maddeleri ayrı ayrı belgelendi
☐ Dizartri, tutarsız fonolojik bozukluk, ifade edici dil bozukluğu ve işitme kaybı dışlandı ya da eşlik ediyor olarak not edildi
☐ Çocuğun iletişim niyeti ve terapi hazırlığı değerlendirildi
☐ Belirsizlikte “şüpheli ÇÇKA” denildi ve yeniden değerlendirme planlandı
☐ Müdahale yaklaşımı, çocuğun yaşı ve şiddetine göre kanıt düzeyiyle birlikte seçildi ve doz planı yazıldı
☐ Dil ve okuryazarlık değerlendirildi; ev programı ve AAC gereksinimi tanımlandı

Eğitimle derinleştirme

Bu yazı bir özettir. Ayırt edici özellikleri, değerlendirme temellerini, oral-motor değerlendirmeyi, motor öğrenme ilkelerini ve aile katılımını ele alan Çocukluk Çağı Konuşma Apraksisi: Değerlendirme ve Müdahale programı, terapistler ve öğrenciler için Diltigo Akademi’de online canlı seminer olarak sunulur; tarih ve ücret için sayfaya bakın. Diğer klinik eğitimler için Diltigo Akademi, meslektaşlara yönelik diğer içerikler için Terapistler İçin sayfasına göz atabilirsiniz. Ailelere önerebileceğiniz yazılarımız: Konuşma Gecikmesi ve Dil ve Konuşma Terapisi Nedir?.

Sıkça Sorulan Sorular

ÇÇKA ile fonolojik bozukluk nasıl ayırt edilir?

Tutarlı fonolojik bozuklukta hatalar kurallı ve öngörülebilirdir; ÇÇKA’da ünlü ve ünsüzlerde tutarsız hatalar, bozulmuş eş-artikülasyon geçişleri ve vurgu hataları görülür. Tutarsız fonolojik bozuklukla ayrımı ASHA’nın üç özelliği, özellikle geçiş ve prozodi, sağlar (RCSLT). Tek bir test yerine çok görevli değerlendirme gerekir.

ÇÇKA tanısı için minimum ölçüt nedir?

ASHA (2007) tutarsız hataları, bozulmuş eş-artikülasyon geçişlerini ve uygunsuz prozodiyi üç uzlaşı özelliği olarak sunar; RCSLT ve McCabe ve ark. (2024) üçünün de karşılanmasını bekler. McCabe ve ark. ayrıca ünlü bozulmaları ve Mayo 10+1 listesinden en az üç ek ölçütü de kabul edilebilir bir yol olarak belirtir. Hiçbir listenin tek başına doğrulanmış olmadığını unutmayın (ASHA, 2007).

Hangi yaşta ÇÇKA tanısı konabilir?

Kesin bir alt yaş sınırı yoktur; ölçüt, iletişim niyetinin ve değerlendirmeye yetecek sözlü çıktının bulunmasıdır (RCSLT). Küçük ya da çok az konuşan çocuklarda DEMSS gibi dinamik araçlar kullanılabilir; belirsizlikte “şüpheli ÇÇKA” demek ve terapi yanıtıyla yeniden değerlendirmek kabul edilebilir. Terapiye yavaş yanıt tek başına tanı koydurmaz.

ÇÇKA için hangi müdahale seçilmeli?

Tek bir “en iyi” yaklaşım yoktur. RCT kanıtı yalnızca ReST ve NDP3’te bulunur (Cochrane, Morgan ve ark., 2018); RCSLT ayrıca DTTC, IPA ve ultrason biyogeri bildirimini önerir. Daha küçük ve ağır tablolarda DTTC; okul çağındaki ve daha hafif tablolarda ReST, NDP3 ya da IPA daha uygun görülür. Seçim, çocuğun yaşı, şiddeti ve değerlendirme verisine göre yapılır.

ÇÇKA’da haftada kaç seans gerekir?

Kanıtlar yoğunluktan yanadır: haftada 4 gün, 12-16 seanslık bloklar ve 4-6 haftalık aralar (Murray ve ark., 2015; McCabe ve ark., 2024). Haftada bir seansı inceleyen iki çalışmada etki görülmemiştir; haftada iki seans sınırlı kanıtla desteklenir.

Konuşma dışı oral-motor egzersizler ÇÇKA’da işe yarar mı?

Hayır. RCSLT, ASHA (2007) ve diğer kaynaklara dayanarak konuşma dışı oral-motor egzersizlerin ÇÇKA dahil konuşma sesi bozukluklarında yararlı olduğuna dair kanıt bulunmadığını belirtir. ÇÇKA planlama ve programlama bozukluğudur; konuşma motor kontrolü göreve özgü olduğundan, konuşma dışı görevlerle kazanılan beceri konuşmaya aktarılmaz.

Konuşma apraksisi düzelir mi?

ÇÇKA doğuştan vardır ve özel terapi olmadan kendiliğinden düzelmez. RCSLT, önerilen müdahaleleri alan çocuklarda sonucun büyük olasılıkla iyi olduğunu, ancak popülasyonun heterojen olduğunu belirtir: bazı çocuklarda belirgin konuşma sorunu kalmazken, bazılarında artık konuşma, prozodi ya da okuryazarlık güçlükleri sürer; küçük bir grup AAC desteği gerektirir. Edinilmiş yetişkin apraksisi farklı bir tablodur.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için bir dil ve konuşma terapistine ya da hekime başvurun.

Kaynaklar

ASHA. Childhood Apraxia of Speech (Practice Portal) — https://www.asha.org/practice-portal/clinical-topics/childhood-apraxia-of-speech/
ASHA Ad Hoc Committee on Apraxia of Speech in Children. Childhood Apraxia of Speech [Technical Report], 2007 — https://www.asha.org/policy/tr2007-00278/
RCSLT. Position Paper on Childhood Apraxia of Speech (CAS), Şubat 2024 — https://www.rcslt.org/wp-content/uploads/2024/02/RCSLT-Childhood-Apraxia-of-Speech-CAS-Position-Paper-2024.pdf
McCabe P, Murray E, Thomas D. Evidence Summary: Childhood Apraxia of Speech, Ocak 2024 (University of Sydney) — https://rest.sydney.edu.au/wp-content/uploads/2024/01/CAS_evidence_brief_2024.pdf
Murray E, McCabe P, Ballard KJ. A Randomized Controlled Trial for Children With Childhood Apraxia of Speech Comparing Rapid Syllable Transition Treatment and the Nuffield Dyspraxia Programme-Third Edition. J Speech Lang Hear Res, 2015 — https://www.semanticscholar.org/paper/A-Randomized-Controlled-Trial-for-Children-With-of-Murray-Mccabe/48a725cb6a63792179fb651a20ba59c8ff5918d7
Maas E ve ark. Principles of Motor Learning in Treatment of Motor Speech Disorders. Am J Speech Lang Pathol, 2008;17(3):277-298 — https://pubs.asha.org/doi/10.1044/1058-0360(2008/025)
Strand EA, Stoeckel R, Baas B. Treatment of Severe Childhood Apraxia of Speech: A Treatment Efficacy Study. J Med Speech Lang Pathol, 2006;14(4):297-308 — https://www.semanticscholar.org/paper/Treatment-of-Severe-Childhood-Apraxia-of-Speech:-A-Strand-Stoeckel/d328034f1cf5b96fef0b5a6e275dca2fc24be7e5
Strand EA. Dynamic Temporal and Tactile Cueing: A Treatment Strategy for Childhood Apraxia of Speech. Am J Speech Lang Pathol, 2020;29(1):30-48 — https://www.researchgate.net/publication/337993564_Dynamic_Temporal_and_Tactile_Cueing_A_Treatment_Strategy_for_Childhood_Apraxia_of_Speech
Dose frequency randomized controlled trial for Dynamic Temporal and Tactile Cueing (DTTC) treatment for childhood apraxia of speech: protocol paper. BMC Pediatrics, 2023 — https://link.springer.com/article/10.1186/s12887-023-04066-2
Karamete A, Toğram B. Validity and Reliability of the Turkish Version of the Dynamic Evaluation of Motor Speech Skill (DEMSS-TR) Test for Children With Speech Sound Disorders. Int J Lang Commun Disord, 2025;60(4) — https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1460-6984.70067
Sezer E, Akıl S. Türkiye’deki Dil ve Konuşma Terapistlerinin Çocukluk Çağı Konuşma Apraksisi Tanısında Kullandıkları Kriterler. Dil Konuşma ve Yutma Araştırmaları Dergisi, 2020;3(2) — https://dergipark.org.tr/tr/pub/dkyad/article/764481
Atila Çağlar N, Noyan Erbaş A. Çocukluk Çağı Konuşma Apraksisinde Değerlendirme ve Terapi. Dil Konuşma ve Yutma Araştırmaları Dergisi, 2023;6(3):362-387 — https://dergipark.org.tr/tr/pub/dkyad/article/1375306
Topbaş S. Phonological acquisition of Turkish children: implications for phonological disorders. Int J Lang Commun Disord, 1997;32(4):377-396 — https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.3109/13682829709082255
Ege P. Türkçe’deki Ünsüzlerin Edinimi: Bir Norm Çalışması. Türk Psikoloji Dergisi, 2010;25(65):16-34 — https://kutuphane.dogus.edu.tr/mvt/pdf.php?lng=0&recid=12385&pdf=0012375&journalnu=D000024
ASHA. Augmentative and Alternative Communication (Helping You Communicate) — https://helpingyoucommunicate.org/article/augmentative-and-alternative-communication-aac

Çocukluk Çağı Konuşma Apraksisi (ÇÇKA): Değerlendirme ve Müdahale Rehberi