Ekolali Nedir? Otizmde Tekrarlayan Konuşma

Ekolali nedir sorusunun kısa yanıtı şudur: çocuğun duyduğu bir sesi, sözcüğü ya da cümleyi tekrar etmesi. Tekrar hemen olabilir ya da saatler, günler sonra ortaya çıkabilir. Otizmli çocuklarda sık görülür, ancak tek başına tanı koydurmaz ve tipik gelişimde de görülebilir. ASHA, ekolalinin iletişim amacı taşıyabildiğini belirtir.

Ekolalinin türleri nelerdir?

ASHA ekolaliyi iki ana türe ayırır. Anında ekolalide söz hemen ya da birkaç saniye, dakika içinde tekrarlanır. Gecikmiş ekolalide söz uzun bir aradan sonra, örneğin bir çizgi filmden duyulan cümle olarak yinelenir. NIDCD aynı ayrımı bir örnekle anlatır: çocuk soruya aynı soruyu sorarak yanıt verebilir ya da su istediğinde her seferinde “Bir şey içmek ister misin?” diyebilir.

Tür	Ne olur	Örnek	Olası işlev
Anında ekolali	Duyulan söz hemen tekrarlanır	Anne “Su ister misin?” der, çocuk “Su ister misin?” der	Yanıtı hazırlamak için zaman kazanmak, sıra almak, onaylamak
Gecikmiş ekolali	Daha önce duyulan söz saatler, günler sonra kullanılır	Oyun başlarken çizgi filmden bir replik söylemek	Oyunu başlatmak, istemek, itiraz etmek, duyguyu düzenlemek
Değiştirilmiş ekolali	Duyulan söz kısmen değiştirilir	“Hadi gidelim!” yerine “Hadi arabaya gidelim!”	Daha esnek dil kullanımına geçiş işareti olabilir

Tablodaki örnekler anlatım içindir. Son satırdaki tür, klinik literatürde “değiştirilmiş ekolali” olarak adlandırılır ve sözlü dilde ilerlemenin işareti olabilir. Yine de bir çocuğun hangi türü kullandığını gözlem ve değerlendirme gösterir.

Ekolali iletişim amacı taşır mı?

Evet, çoğu zaman. ASHA bunu açıkça yazıyor: ekolali eskiden anlamsız ve işlevsiz diye tanımlanırdı, ancak giderek büyüyen araştırma birikimi sıra almak, adlandırmak, istemek, onaylamak ve itiraz etmek gibi işlevleri ortaya koydu. Xie ve arkadaşlarının 2023 tarihli çalışması da otizmli çocukların ekolaliyi çoğunlukla adlandırma, betimleme ve konuyu geliştirme için kullandığını bildirdi. Katılımcı sayısı küçüktür (sekiz çocuk), bu yüzden sonuç tek başına yeterli kanıt sayılmaz.

Cohn ve arkadaşlarının 2022 tarihli derlemesi, tekrar edilen sözlerin çoğu zaman kendiliğinden üretilen konuşma yokken iletişimi sürdüren bir araç olduğunu belirtiyor. Derleme, öğretmenlere ve ailelere bu tekrarları anlamlı iletişim olarak okumayı öneriyor. Bu nedenle ekolaliye tepkimiz “sus” değil, “ne demek istiyorsun?” olmalı.

Ekolali otizm demek midir?

Hayır. ASHA, ekolalinin sözlü dil kullanan otizmli bireyler arasında yaygın olduğunu söylüyor. McFayden ve arkadaşlarının 2022 tarihli derlemesi ise ekolalinin tipik gelişimde, otizmde, afazide ve Tourette sendromunda görülen ortak bir davranış olduğunu bildiriyor. Derlemeye göre tekrar ve taklit 1-4 yaş arasında sık görülür ve üç yaştan sonra kendiliğinden azalmaya başlar.

Bu bilgi bir uyarıyla birlikte okunmalı. Derlemenin kendisi, ekolali için ortak bir tanım ve yaygınlık oranı bulunmadığını da belirtiyor. Yani “şu yaşta şu kadar tekrar normaldir” diyen kesin bir eşik yok. Çocuğunuzun tekrarlarının yaşına, işlevine ve süresine göre değerlendirilmesi gerekir.

Otizm değerlendirmesi ekolaliye değil, sosyal iletişim, ortak dikkat, jest ve oyun gibi alanların birlikte incelenmesine dayanır. Bu alanlar için Geç Konuşmak Otizm Belirtisi mi? yazısına bakın. Tanıyı hekimler koyar; terapist değerlendirmeye katkı verir.

Başka hangi durumlar ekolaliyi andırabilir?

Ekolali benzeri tekrarlar başka nedenlerle de ortaya çıkabilir. İşitme sorunu olan bir çocuk söyleneni tam işleyemediğinde tekrarlayarak yanıt vermeye çalışabilir; bu yüzden değerlendirme işitme testini de kapsamalıdır. McFayden ve arkadaşları ekolalinin afazide ve Tourette sendromunda da görüldüğünü bildirir.

Tekrarlar birdenbire başladıysa, nöbet şüphesi varsa ya da çocuk daha önceki becerilerini yitirdiyse nedenini önce hekim araştırmalıdır. Bu durumda dil ve konuşma değerlendirmesi ikinci sıraya geçer.

Ekolalinin işlevini nasıl anlarsınız?

ASHA, ekolalinin iletişim işlevinin ve amacının değerlendirilmesini ister; dil örneği almak da değerlendirmenin önemli parçasıdır. Bir terapiste gitmeden önce evde bir hafta gözlem notu tutmak işe yarar. Şunlara bakın:

Tekrar ne zaman oluyor: bir soru sonrasında mı, oyun başında mı, kaygılı anda mı?
Söz nereden geliyor: sizden mi, bir video ya da şarkıdan mı?
Tekrardan hemen sonra ne oluyor: çocuk bir şey alıyor mu, uzaklaşıyor mu, size bakıyor mu?
Siz nasıl yanıt veriyorsunuz ve çocuk bundan sonra ne yapıyor?

Bu not, terapistin hangi işlevi düşüneceğini hızlandırır. Örneğin çocuk bir soruyu aynen tekrarlıyorsa bu anlamama, yanıt hazırlama süresi ya da sıra alma anlamına gelebilir. Görsel seçenek sunulduğunda yanıt vermeye başlayan çocuk, yanıtı bildiğini ama söze dökmekte zorlandığını gösteriyor olabilir.

Ekolali nasıl geçer?

Dürüst yanıt şu: hedef ekolaliyi bastırmak değil, onu daha esnek ve anlamlı iletişime bağlamak. McFayden ve arkadaşları, ekolalinin her durumda tedavi, söndürme ya da yeniden biçimlendirme gerektirmeyebileceğini yazıyor. Tekrar, iletişimi yoğun biçimde sınırlıyorsa ya da çocuğun günlük katılımını engelliyorsa müdahale konuşulur.

ASHA, ekolalinin değerlendirme ve müdahalede dikkate alınmasını öneriyor. Ayrıca gestalt dil edinimi kuramına da yer veriyor; ama bu kuramın tüm otizmli çocuklara genellenmesine karşı uyarıyor. ASHA’ya göre gestalt dil işlemeye ilişkin güncel ampirik çalışma da bulunmuyor. Bu yüzden her ekolalik çocuğa “gestalt dil işlemcisi” etiketi koymak kanıta dayanmaz.

Evde yapılabilecek, kanıtla çelişmeyen adımlar şunlar:

Tekrarı yasaklamayın; ne demek istediğini tahmin edip anlamlı bir yanıt verin.
Sözü genişletin: çocuk “Hadi gidelim!” diyorsa “Hadi arabaya gidelim!” diye modelleyin.
Soru sorarken iki seçenek gösterin; çocuğun yanıtı söze dökmesini kolaylaştırın.
Tekrar azaldı ama iletişim de azaldıysa terapistinize bildirin; hedef yanlış kurulmuş olabilir.
Tekrarın beceri kaybı ya da ani başlangıçla ortaya çıktığı durumda önce çocuk doktoruna gidin.

Evde günlük dil çalışması için Evde Konuşma Egzersizleri ve Dil Gelişimini Destekleyen Oyunlar yazılarında yaşa göre örnekler var. Yaş beklentileri için Çocuk Kaç Yaşında Konuşur? ve 3 yaşında çocuk konuşmuyor yazılarına bakabilirsiniz.

Ne zaman bir uzmana başvurmalısınız?

Önce, beklemeden çocuk doktoruna başvurun:

Daha önce söylediği sözcükleri söylememeye başladıysa ya da başka bir beceriyi kaybettiyse (her yaşta)
Tekrarlar ani başladıysa, nöbet şüphesi varsa ya da çocuk bilinci değişmiş gibi görünüyorsa
Seslenince tutarsız tepki veriyorsa ya da işitmesinden kuşkulanıyorsanız; önce işitme testi yapılmalıdır
Yemek yerken öksürme, boğulma ya da nöbet eşlik ediyorsa

Dil ve konuşma terapistine başvurun:

24. ayda 50’den az sözcük söylüyor ya da iki sözcüğü birleştirmiyorsa
Konuşması çoğunlukla tekrarlardan oluşuyor ve kendi cümlelerini kurmuyorsa
Göz teması, jest ve oyunda sınırlılık da varsa
Kekemelik 3-6 ay içinde geçmiyorsa

Terapist, ekolaliyi anlamsız tekrar saymadan işlevini değerlendirmelidir. Bu yaklaşımı görüşmede sorabilirsiniz.

Terapist ev çalışması verdiğinde Diltigo ne işe yarar?

Terapistiniz ev çalışması verdiyse bunu Diltigo uygulamasında yapabilirsiniz; veli hesabı ücretsizdir ve App Store ya da Google Play üzerinden ulaşılır. Uygulama değerlendirmenin ve terapistin yerine geçmez. Ayrıntılar için veli uygulaması sayfasına, tüm rehberler için Veliler İçin bölümüne bakın.

Sıkça Sorulan Sorular

Ekolali ne demek?

Duyduğunuz bir sözü çocuğun aynen yinelemesine ekolali denir. Söz hemen ya da çok sonra gelebilir. Eskiden anlamsız sayılırdı; bugün kaynaklar çoğu zaman bir iletişim girişimi olduğunu kabul ediyor. Önemli olan, tekrarın ne zaman, kimin yanında ve hangi amaçla ortaya çıktığıdır.

Ekolali kaç yaşında normaldir?

Kesin bir yaş sınırı yok. Küçük çocuklar öğrenirken duydukları sözleri sık yineler ve bu davranış genellikle üçüncü yaştan sonra seyrekleşir. Ortak bir tanım ve yaygınlık verisi olmadığı için yaş tek başına karar vermez. Tekrarlar yaşına göre fazlaysa, konuşmaya hâkimse ya da uzun sürüyorsa değerlendirme isteyin.

Ekolali geçer mi, nasıl geçer?

Bazı çocuklarda zamanla azalır, bazılarında uzun süre kalır. Hedef tekrarı susturmak olmamalı; esnek ve anlamlı iletişime bağlamak olmalı. Terapist önce işlevi çözümler, sonra modelleme ve seçenek sunma gibi adımları planlar. Tekrarlar iletişimi kısıtlıyorsa bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme alın.

Ekolali varsa otizm tanısı konur mu?

Hayır. Ekolali otizmli çocuklarda sık görülür ama yalnız o değildir; başka durumlarda da ortaya çıkabilir. Tanı, çocuğun sosyal iletişimine, paylaşılan dikkatine, jestlerine ve oyununa birlikte bakılarak hekimlerce konur. Terapist, çocuğun iletişim profilini çıkararak bu sürece katkı sunar.

Çocuğum çizgi film cümleleri söylüyor, ne yapmalıyım?

Önce ne zaman ve ne için söylediğine bakın. Oyun başlatmak, bir şey istemek ya da kendini sakinleştirmek için kullanıyor olabilir. Cümleyi yasaklamak yerine genişletin ve anlamlı bir yanıt verin. Tekrarlar konuşmanın büyük kısmını oluşturuyorsa dil ve konuşma değerlendirmesi isteyin.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için çocuk doktoruna ya da bir dil ve konuşma terapistine başvurun. Ekolali tek başına bir tanı değildir.

Kaynaklar

ASHA. Autism (Practice Portal): echolalia, communicative functions, assessment — https://www.asha.org/practice-portal/clinical-topics/autism/
NIDCD. Autism Spectrum Disorder: Communication Problems in Children — https://www.nidcd.nih.gov/health/autism-spectrum-disorder-communication-problems-children
McFayden TC, Kennison SM, Bowers JM. Echolalia from a transdiagnostic perspective. Autism Dev Lang Impair, 2022 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36451974/
Cohn EG, McVilly KR, Harrison MJ, Stiegler LN. Repeating purposefully: Empowering educators with functional communication models of echolalia in autism. Autism Dev Lang Impair, 2022 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36382082/
Xie F, Pascual E, Oakley T. Functional echolalia in autism speech: Verbal formulae and repeated prior utterances as communicative and cognitive strategies. Front Psychol, 2023 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36910790/