Geç Konuşma Otizm Belirtisi mi? Ayırıcı İşaretler

Geç konuşma otizm belirtisi mi diye soruyorsanız kısa cevap şu: tek başına değil. Geç konuşan bir çocuk otizmli olmak zorunda değildir. Ayırıcı olan; çocuğun adına bakması, size bir şey göstermesi, işaret etmesi, jest kullanması ve sizinle oynamasıdır. Bu becerilerde belirgin eksiklik ya da daha önce yapılan bir becerinin kaybı varsa çocuk doktoruna başvurun.

Bu yazıda:

Geç konuşmanın otizmle ilişkisi
Sosyal iletişimde bakılacak işaretler ve karşılaştırma tablosu
Beceri kaybında ne yapılır
Otizm taraması ile tanı arasındaki fark ve tanıyı kimin koyduğu
Otizmli çocuk konuşur mu?
Evde neleri gözlemleyebileceğiniz

Geç konuşmak otizm demek midir?

Hayır. ASHA, iki yaşındaki çocuklarda geç dil çıkışının yaklaşık %10-20 oranında görüldüğünü bildirir. Geç dil çıkışı tek başına, yani başka bir gelişim farkı olmadan da görülebilir; ASHA’ya göre bu çocukların önemli bir bölümü yaşıtlarını yakalar. Geç konuşmanın nedenlerini Konuşma Gecikmesi yazısında bulabilirsiniz.

Öte yandan otizmli çocuklarda dil gelişimi sık etkilenir. NHS, otizmli çocukların başkalarından daha geç konuşmaya başlayabildiğini, söyleneni anlamakta daha çok zaman alabildiğini ve adına tepki vermeyebildiğini sayar. Bu yüzden geç konuşan her çocukta sosyal iletişime de bakılır. ASHA’ya göre dil ve konuşma terapisti, dil gecikmesini normal gelişim farklılıklarından ve otizm gibi eşlik edebilen durumlardan ayırır. Değerlendirme sosyal iletişimi, sembolik oyunu ve jestleri de içerir.

Otizm şüphesinde hangi sosyal iletişim işaretlerine bakılır?

Ayırıcı ölçüt “kaç sözcük söylüyor” değildir. Çocuğun sizinle nasıl iletişim kurduğuna bakılır. CDC’nin otizm sayfası şu işaretleri sayar:

Adına 9. aya kadar tepki vermemek
Jestleri (örneğin el sallamayı) 12. ayda çok az kullanmak ya da hiç kullanmamak
İlgi çekici bir şeyi size göstermek için 18. ayda işaret etmemek
Göz temasından kaçınmak ya da göz temasını sürdürmemek
Diğer çocukları fark edip oyuna katılmamak (36. ay)
Oyunda öğretmen ya da süper kahraman gibi başka biri olmuş gibi yapmamak (48. ay)

NHS bunlara ek olarak yüz ifadelerini ve jestleri daha az kullanmayı, başkalarının duygularına tepki vermemeyi ya da beklenmedik tepki vermeyi, birlikte oyuna katılmakta zorlanmayı ve tekrarlayan hareketleri sayar. NIDCD de sözcükleri sohbetle ilgisiz biçimde tekrarlamayı örnek verir. Bu işaretlerin hiçbiri tek başına tanı koydurmaz. NIDCD, belirtilerin ne zaman başladığının, ne kadar belirgin olduğunun ve kaç tane olduğunun çocuktan çocuğa değiştiğini belirtir.

Geç konuşan çocuk ile otizm şüphesi taşıyan çocuk nasıl ayrılır?

Aşağıdaki tablo genel bir çerçevedir ve tanı aracı değildir. Sol sütun, sosyal iletişimi yerinde olan geç konuşan çocuğu; sağ sütun, ek değerlendirme gerektiren işaretleri gösterir. Jest ve ortak dikkatin korunması, sosyal etkileşimin iyi olması ve sembolik oyunun gelişmesi geç dil çıkışı lehine okunur. Bu alanlardaki belirgin sınırlılık ise sosyal iletişim açısından ayrıca değerlendirme nedenidir.

Alan	Geç konuşan, sosyal iletişimi yerinde çocuk	Ek değerlendirme gerektiren işaret
İsme tepki	Adı söylenince döner ya da bakar	9. aydan sonra adına tepki vermez (CDC). Tepki tutarsızsa önce işitme kontrol edilir
İşaret etme ve gösterme	İstediğini işaret eder, bir şeyi gösterir ya da getirip verir	İlgi çekici bir şeyi göstermek için 18. ayda işaret etmez (CDC)
Ortak dikkat	Baktığınız yere bakar, ilgisini sizinle paylaşır	Paylaşılan dikkat ve karşılıklılık belirgin biçimde sınırlıdır
Jest	Sözcüğü az olsa da el, baş ve yüzle derdini anlatır	Jest 12. ayda çok azdır ya da hiç yoktur (CDC)
Göz teması	İletişim kurarken bakar	Göz temasından kaçınır ya da çok seyrek kurar (CDC, NHS)
Taklit	Alkış, el sallama ve oyun hareketlerini taklit eder	Hareket ve sesleri taklit etmez ya da çok az eder (NIDCD)
Oyun	Oyuncağı işlevine uygun kullanır, yapmış gibi oyuna yönelir, diğer çocuklara ilgi gösterir	Yapmış gibi oyun yoktur, çocuklarla oyuna katılmakta zorlanır, tekrarlayan hareketler öne çıkar (NHS)
Sözcük kullanımı	Az sözcüğü iletişim için kullanır	Sözcükleri bağlam dışı ve ilgisiz ortamlarda tekrarlar (NIDCD)
Gerileme	Yoktur	Daha önce yapabildiği bir beceriyi kaybeder: beklemeden çocuk doktoru

ASHA’nın aktardığı araştırmalara göre yaşıtlarını yakalayan geç konuşan çocuklar, gecikmesi süren çocuklardan daha çok jest kullanır. Yani jest, geç konuşan bir çocukta güven verici bir işarettir. Yine de sosyal iletişimin yerinde olması otizm olasılığını kesin biçimde dışlamaz. Kaygınız sürüyorsa değerlendirme istemek her zaman hakkınızdır.

Beceri kaybı varsa ne yapılır?

Çocuk daha önce söylediği sözcükleri söylemez olduysa, jest ya da bakış gibi bir beceriyi bıraktıysa beklemeyin. CDC, çocuğun daha önce yapabildiği bir beceriyi kaybettiği her durumda çocuk doktoruyla konuşulmasını ve gelişimsel tarama istenmesini söyler. Bu durum terapist randevusuyla çözülecek bir mesele değildir. Önce hekim değerlendirmesi gelir; hekim işitmeyi ve diğer tıbbi nedenleri gözden geçirir, gerekirse yönlendirir.

Gerilemenin otizm dışında da nedenleri olabilir; nöbet bunlardan biridir. Bu yüzden “otizm mi?” diye beklemek yerine “bir hekim baksın” demek doğru adımdır.

Otizm taraması nedir, tanıdan farkı ne?

AAP, 18. ve 24. aylarda standart otizm taramasını ve sürekli gelişim izlemini önerir. Raporun gerekçesi şudur: otizm yaygındır, 18 aylıkken bile tanınabilir ve işlevi iyileştirebilecek kanıta dayalı müdahaleler vardır. Tarama, çocuk doktoru kontrollerinde yapılır.

Sık kullanılan araçlardan M-CHAT-R/F, ebeveynin doldurduğu iki aşamalı bir tarama aracıdır. Robins ve arkadaşları, 18 ve 24 aylık çocuk kontrollerinde 16.071 çocuğu taradı. İlk aşamada en az 3, ardından yapılan görüşmeden sonra en az 2 puan alan çocukların %47,5’ine otizm tanısı kondu. %94,6’sında ise herhangi bir gelişimsel gecikme ya da sorun vardı. Yani riskli çıkan her çocuk otizmli değildir. Ama neredeyse hepsinde değerlendirmeye değer bir gelişim farkı bulunmuştur.

Bu nedenle tarama tanı değildir; değerlendirmeye yönlendirme adımıdır. Sağlık Bakanlığı’na bağlı İstanbul İl Sağlık Müdürlüğü’nün sayfası M-CHAT’i 18-36 ay arası çocuklar için anar ve Türkiye’de yapılan araştırmalarda ölçeğin eğitimli sağlık çalışanı eşliğinde uygulanmasının daha doğru olabileceğinin gösterildiğini yazar. İnternetteki formları kendi başınıza puanlayıp sonuç çıkarmayın; çocuk doktorunuzla birlikte değerlendirin.

Otizm tanısını kim koyar, hangi sırayla başvurulur?

Aynı müdürlük sayfasına göre otizm tanısını çocuk ve ergen psikiyatristleri koyar. Sayfa, aile hekimlerinin 18-36 ay arasında uzman değerlendirmesi gereken çocukları kamu hastanelerinin çocuk ergen psikiyatri polikliniklerine yönlendirdiğini de belirtir. Terapist bu süreçte yer alır ama tanıyı koyan terapist değildir. NIDCD’ye göre bir doktor otizm ya da başka bir gelişimsel güçlükten kuşkulandığında çocuğu bir dil ve konuşma terapisti dahil çeşitli uzmanlara yönlendirir. Terapist çocuğun iletişim becerilerini kapsamlı biçimde değerlendirir ve bir destek programı hazırlar.

Çocuk doktoru ya da aile hekimi: endişenizi anlatın, gelişimsel tarama ve işitme kontrolü isteyin.
İşitme testi: CDC, işitme kaybından kuşkulanıldığında çocuk doktorundan bir an önce işitme taraması istenmesini söyler. İşitme bilinmeden dil gecikmesi tam yorumlanamaz.
Çocuk ve ergen psikiyatrisi: sosyal iletişimde belirgin sınırlılık varsa tanı değerlendirmesi için hekiminiz sizi yönlendirir.
Dil ve konuşma terapisti: dil, anlama, jest ve oyun becerilerini değerlendirir; aileye evde uygulayabileceği stratejiler gösterir.

Bu sıralama hekiminizin yönlendirmesine göre değişebilir. Sıra beklerken terapist değerlendirmesi ayrıca alınabilir; ikisi birbirini dışlamaz.

Otizmli çocuk konuşur mu?

Cevap çocuğa göre değişir. NIDCD’ye göre otizmli bir çocuğun dil kullanma becerisi bilişsel ve sosyal gelişimine bağlıdır. Bazı çocuklar konuşma ya da dil kullanamayabilir, bazılarının konuşması çok sınırlıdır. Bazılarının ise zengin bir sözcük dağarcığı vardır ve ilgi duydukları bir konuyu ayrıntısıyla anlatabilirler. Dilin gelişimi de çoğu zaman düzensiz ilerler.

NIDCD ayrıca şunu belirtir: küçük bazı çocuklar için konuşma ve dil becerilerini geliştirmek gerçekçi bir hedeftir. En iyi program okul öncesi dönemde, erken başlar ve çocuğun yaşına ve ilgisine göre kurulur. Aile bu programın içinde yer almalıdır. Oral konuşma gelişmeyen çocuklarda hedef jest, işaret dili ya da resimli sistemlerle iletişim olabilir. Yani “konuşmuyor” ile “iletişim kuramaz” aynı şey değildir. Çocuğun kaç yaşında ne kadar konuşacağını bugünden kimse söyleyemez; bunu ancak değerlendirme ve izlem gösterir.

Evde neleri gözlemleyebilirsiniz?

Randevuya gitmeden önce birkaç gün gözlem yapmak hekimin ve terapistin işini kolaylaştırır. Şunları not edin ya da kısa videoya alın:

Adını söylediğinizde dönüp bakıyor mu, hangi ortamlarda bakmıyor?
İstediği şeyi işaret ediyor, getirip veriyor ya da gösteriyor mu?
Bir şeye baktığınızda onun da oraya baktığını görüyor musunuz?
Alkış, el sallama ve oyun hareketlerini taklit ediyor mu?
Oyuncakla nasıl oynuyor, diğer çocuklara ilgi gösteriyor mu?
Söylediği sözcükleri ve jestleri yazın; zamanla azalan bir şey var mı?

Bu gözlemler tanı koymaz. Uzmanın çocuğu tanımasına yardım eder. Beklerken çocuğunuzla günlük etkileşimi artırabilirsiniz. ASHA bebeklerle başlayan ve her yaşa uyan basit öneriler verir: çocuğun çıkardığı seslere bakıp karşılık verin, jestlerle konuşun, el çırpma ve “cee” oyunu gibi taklit oyunları oynayın, yaptığınız işleri anlatın, her gün kitap okuyun. Çocuğun liderliğini izleme ve bekleme gibi stratejilerin ayrıntısı için 2 yaşında çocuk konuşmuyor yazısındaki tabloya bakın.

Ne zaman bir uzmana başvurmalısınız?

Önce, beklemeden çocuk doktoruna başvurun:

Daha önce söylediği sözcükleri ya da yaptığı jestleri, bakışı veya oyunu bırakmaya başladıysa (her yaşta)
Adına hiç tepki vermiyorsa ya da seslenince tutarsız tepki veriyorsa; önce işitme testi yapılmalıdır
Jest 12. ayda hiç yoksa ya da bir şeyi göstermek için işaret 18. ayda görülmüyorsa
Nöbet geçirdiyse ya da yutma ve solunum sorunu eşlik ediyorsa

Dil ve konuşma terapistine de başvurun:

24. ayda 50’den az sözcük söylüyor ya da iki sözcüğü birleştirmiyorsa
Basit yönergeleri anlamıyorsa
Çok sözcük söylüyor ama çevresi onu anlayamıyorsa
Ailede geç konuşma öyküsü var ve kaygılıysanız

Hekime ya da terapiste başvurmak tanı almak demek değildir. Değerlendirmenin sonucu çoğu zaman izlem ve aile stratejileridir. Terapist değerlendirmesi hekim değerlendirmesinin yerine geçmez.

Terapistiniz size bir ev çalışması verdiyse bunu Diltigo uygulamasında yapabilirsiniz; veli hesabı ücretsizdir ve App Store ya da Google Play üzerinden ulaşılır. Uygulama değerlendirmenin ve günlük etkileşimin yerine geçmez. Çocuğun kaç yaşında ne söylemesi beklendiğini görmek için Çocuk Kaç Yaşında Konuşur? yazısına, süreç hakkında Dil ve Konuşma Terapisi Nedir? yazısına, size yakın bir terapist için Terapistimi Bul sayfasına bakın. Tüm veli rehberleri Veliler İçin sayfasındadır.

Çocuk 3 yaşına geldiyse ve hâlâ az konuşuyorsa hangi uzmana hangi sırayla gidileceğini 3 Yaşında Çocuk Konuşmuyor yazısında anlattık.

Sıkça Sorulan Sorular

Geç konuşan çocuk otizmli midir?

Hayır, geç konuşma tek başına otizm anlamına gelmez. ASHA, iki yaşındaki çocuklarda geç dil çıkışını yaklaşık %10-20 olarak bildirir ve bunların büyük bölümü yaşıtlarını yakalar. Ayırıcı olan sosyal iletişimdir: isme tepki, işaret etme, gösterme, jest, taklit ve oyun. Bu alanlarda belirgin eksiklik varsa çocuk doktoruna başvurun.

Otizm belirtileri kaç aylıkken fark edilir?

NIDCD, birçok çocukta davranış belirtilerinin 12 ile 18. aylar arasında ya da daha erken görüldüğünü belirtir. CDC, 9. ayda isme tepki vermemeyi, 12. ayda çok az jest kullanmayı ve 18. ayda bir şeyi göstermek için işaret etmemeyi işaret olarak sayar. Bunlar tarama ipuçlarıdır; tanı yalnızca uzman değerlendirmesiyle konur.

Otizm taraması tanı yerine geçer mi?

Geçmez. AAP 18 ve 24. aylarda standart tarama önerir. M-CHAT-R/F ile riskli çıkan çocukların yaklaşık yarısına otizm tanısı konmuş, neredeyse hepsinde bir gelişimsel sorun saptanmıştır. Yani tarama değerlendirme gerektiğini söyler. Sonucu çocuk doktorunuzla birlikte yorumlayın, formu kendi başınıza puanlamayın.

Otizm tanısını kim koyar?

Sağlık Bakanlığı’na bağlı bir il sağlık müdürlüğü sayfasında tanının çocuk ve ergen psikiyatristlerince konduğu yazılıdır. Aile hekimi, 18-36 ay arasında uzmana ihtiyaç gördüğü çocukları kamu hastanelerindeki çocuk ergen psikiyatri polikliniklerine gönderir. Dil ve konuşma terapisti iletişim ve dil becerilerini değerlendirir, aileyi destekler. Başlangıç noktası çocuk doktorunuzdur.

Otizmli çocuk konuşur mu?

Çocuğa göre değişir. NIDCD, bazı çocukların konuşma kullanamayabildiğini, bazılarının konuşmasının çok sınırlı olduğunu, bazılarının ise zengin bir sözcük dağarcığına sahip olduğunu belirtir. Küçük bazı çocuklar için konuşmayı geliştirmek gerçekçi hedeftir. Konuşma gelişmeyenlerde jest, işaret ya da resimli sistemlerle iletişim kurmak hedeflenir.

Daha önce konuşan çocuk konuşmayı bırakırsa ne yapılır?

Beklemeden çocuk doktoruna gidin. CDC’ye göre kaybedilen her beceri için doktorla konuşulur ve gelişimsel tarama istenir. Beceri kaybının nöbet gibi nörolojik ya da başka tıbbi nedenleri de olabilir. Önce hekim değerlendirmesi gelir, terapist değerlendirmesi bunun yerine geçmez.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için çocuk doktoruna, çocuk ve ergen psikiyatristine ya da bir dil ve konuşma terapistine başvurun.