Oyun Tabanlı Öğrenme: Konuşma Çalışmasında Oyun

Oyun tabanlı öğrenme, çocuğun yeni bir beceriyi alıştırma olarak değil, oyunun içinde edinmesidir. Konuşma çalışmasında oyun çocuğa konuşmak için doğal bir neden, sıra alma ve tekrar fırsatı verir. Oyun terapinin yerini tutmaz. Terapistin koyduğu hedefi çocuk için daha rahat ve sevimli hale getirir.

Oyun çocuğun dil gelişimine nasıl yardımcı olur?

Amerikan Pediatri Akademisi’nin (AAP) 2018 tarihli klinik raporu, ebeveynler ve yaşıtlarla oynanan uygun oyunun sosyal-duygusal, bilişsel, dil ve kendini düzenleme becerilerini desteklediğini yazar. Raporun anlattığı bir ayrıntı da ortak sevinç ve karşılıklı iletişimdir: ebeveyn ile çocuk arasındaki “ver-al” etkileşimi çocuğun stres tepkisini düzenler. Baskısız bir ortamda çocuğun konuşmaya girişmesi de kolaylaşabilir.

Oyunun çocuğu daha istekli yaptığı sık söylenir, ancak bunu konuşma çalışmasında doğrudan ölçen araştırmalar sınırlıdır. Daha sağlam söylenebilecek olan, oyunun konuşmayı doğal bir etkileşimin içine yerleştirdiğidir.

ASHA da 2-4 yaş dil gecikmesi için ailelere önerilen etkinlikler arasında kitap paylaşımını ve oyun gruplarını sayar. Dili destekleyen etkileşim biçimleri arasında çocuğun söylediğine karşılık vermek, söylediğini taklit edip genişletmek ve ona başlaması için süre tanımak yer alır. Bunların hepsi oyun içinde yapılabilir.

Serbest oyun ile yönlendirilmiş oyun arasındaki fark nedir?

Serbest oyunda çocuk neyin nasıl oynanacağına karar verir, siz ona katılırsınız. Yönlendirilmiş oyunda ise etkinliği siz ya da terapist belirli bir hedefe göre kurarsınız: belirli bir sözcük, ses ya da cümle kalıbı. İkisinin de yeri vardır. Aralarında tek bir üstünlük sıralaması yoktur.

Serbest oyun çocuğun ilgisini ve sözcüklerini sizin görmenize yarar. Çocuk neyi seviyor, hangi sözcükleri kullanıyor, nerede takılıyor? Yönlendirilmiş oyun ise terapistin verdiği hedefi evde sürdürmenizi sağlar. Sıra şu şekilde olabilir: önce çocuğun seçtiği oyunla başlayın, ardından hedef sözcüğü ya da cümleyi o oyunun içine yerleştirin. Çocuk oyundan çıkarsa hedefi bırakıp çocuğun oyununa dönün.

Oyun türü hangi beceriyi çalıştırır, veli ne yapar?

Aşağıdaki tablo yaygın oyun türlerini, onların doğal olarak çalıştırdığı beceriyi ve velinin yapabileceği şeyi gösterir. Bunlar fikir örnekleridir; sizin çocuğunuzun hedefi terapist tarafından belirlenir.

Oyun türü	Hangi beceriyi çalıştırır	Veli ne yapar
Hareketli taklit oyunu (zıplama, dans, hayvan taklidi)	Dinleme, taklit, ses ve hece tekrarı	Hareketi ve sesi birlikte yapın, sonra çocuğun öncülük etmesine izin verin
Rol oyunu (market, doktor, mutfak)	Sözcük dağarcığı, cümle kurma, soru sorma	Rolünüzü oynayın, basit sorular sorun, çocuğun cümlesini bir adım genişletin
Sıra alma oyunu (top yuvarlama, kule yapma)	Sıra alma, karşılıklı iletişim, “sıra sende”	Sırayı konuşarak belirtin, çocuğa bekleme süresi tanıyın
Arama ve saklambaç	Yer ve yön sözcükleri, soru sözcükleri	“Nerede?” yerine “Altında mı, üstünde mi?” gibi seçenek sunun
Resimli kitap ve kart oyunu	Adlandırma, yorum yapma	Her sayfada kısa bir yorum yapın, soru sayısını az tutun
Şarkı ve tekerleme	Ritim, tekrar, hece	Çocuğun bildiği şarkıda son sözcüğü ona bırakın

Oyun sırasında çocukla nasıl konuşulur?

Oyunda konuşmanız çocuğun dil düzeyinin bir adım üstünde olmalı. Çocuk tek sözcük kullanıyorsa siz iki sözcükle konuşun. Üç sözcük kullanıyorsa dört sözcüklü cümleler kurun. Şu üç alışkanlık işe yarar:

Çocuğun yaptığını anlatın: “Kule yükseliyor. Bir blok daha.”
Çocuğun söylediğini genişletin: “Top” derse “Büyük top” deyin.
Soru sormak yerine yorum yapın ve ardından birkaç saniye bekleyin.

Bekleme süresi önemli bir araçtır. Çocuk konuşmaya hazırlanırken hemen cümleyi tamamlarsanız ona fırsat vermemiş olursunuz. Sessizliği kısa bir bakış ve yüz ifadesiyle destekleyin.

Oyunda tekrar neden önemlidir?

Konuşma seslerinin kalıcı hale gelmesi çok tekrar ister. Kaipa ve Peterson’ın sistematik derlemesi, çocukluk çağı konuşma apraksisi ve konuşma sesi bozukluklarında daha yoğun uygulamanın daha az yoğun uygulamaya göre avantajlı olduğunu bildirdi. Derlemeye 580 makaleden yalnızca yedisi girdi ve yazarlar en uygun yoğunluğun her bozukluk için ayrıca araştırılması gerektiğini yazdı. Yani bu bulgu her çocuk için geçerli değildir ve oyunu kapsayan bir sonuç değildir.

Bu bilgi bir oyunun nasıl kurulacağına ışık tutar. Oyun, aynı sözcüğü ya da cümleyi sıkmadan çok kez söyletebilecek biçimde kurulmalıdır. Örneğin saklambaçta her bulduğunuz nesneyi aynı kalıpla adlandırabilirsiniz. Kaç tekrar yapılacağını sizin belirlemeniz gerekmez: terapist hedef için bir sayı verdiyse onu uygulayın.

Yarış ve ödül yerine etkileşim neden daha iyidir?

Yarış ve ödül çocuğu kısa süreli heyecanlandırabilir ama oyunun amacı konuşma yerine kazanmak olur. Hızlı söylemeyi yarışa çevirmek özellikle ses hatası olan çocuğu zorlayabilir. Ayrıca kaybeden çocuk oyunun bitmesini isteyebilir.

Bunun yerine şunları deneyin:

Çocuğun seçimine uyun, oyunun sahibi o olsun.
Sırayı konuşarak paylaşın: “Önce ben, sonra sen.”
Başarıyı ödülle değil, ortak sevinçle karşılayın: gülün, alkışlayın, “Bir tane daha!” deyin.
Çocuk yorulduysa oyunu bitirin; ertesi gün aynı oyuna dönün.

Ekranlı oyun nasıl kullanılır?

Ekranlı oyunların dil terapisindeki kanıtı sınırlıdır. Fonolojik bozukluğu olan 22 çocukla yapılan randomize bir çalışmada tablet ve masa üstü müdahale benzer ilerleme sağladı. Otizmli küçük çocukların terapisine tablet uygulaması ekleyen başka bir çalışmada ise ifade edici dil dışında gruplar arasında anlamlı fark çıkmadı. Bu iki küçük çalışma, ekranın tek başına ek kazanç getirmediğini düşündürüyor. Önemli olan oyunun nasıl kurulduğu.

Hirsh-Pasek ve arkadaşları, çocukların öğrenmesine uyan uygulamaların etkin, dikkat çekici, anlamlı ve sosyal etkileşimli olduğunu yazar. Ebeveynle birlikte izlemenin daha iyi dil becerileriyle ilişkili olduğunu gösteren meta-analiz de aynı yönü işaret eder (Madigan ve ark., 42 çalışma, r = 0,16). Daha uzun ekran süresi ise daha düşük dil becerileriyle ilişkili çıktı (r = -0,14). Bu ilişkiler neden-sonuç kanıtı değildir.

Pratikte: ekranlı bir oyunu çocukla yan yana oynayın, ne yaptığını söyleyin, bittiğinde onunla konuşun. Ayrıntılar için ekran süresi ve dil gelişimi yazısına bakın.

Diltigo, terapistin seçtiği sözcük, resim ve cümleleri oyuna çeviren oyun şablonları sunar. Çocuk oyunu terapistin seçtiği hedefle oynar. Maskot Tigo oyun boyunca ona eşlik eder; oyunlar sekiz farklı temaya yayılır. Terapist oyunu seansta açar ya da ev ödevi olarak gönderir. Ayrıntılar oyun şablonları sayfasında.

Evde oyun için sonraki adım ne olabilir?

Önce çocuğun en sevdiği oyunu seçin. Terapistiniz bir hedef verdiyse hedefi o oyunun içine tek bir sözcükle yerleştirin. Üç gün boyunca aynı oyunu oynayın ve çocuğun tepkisini kısaca not edin. Dördüncü gün terapistinize şunu söyleyin: “Bu oyunu oynadık, çocuk şunu söyledi, şurada zorlandı.”

Elinizde hazır fikir yoksa dil gelişimini destekleyen oyunlar ve dil gelişimi için tekerlemeler yazılarına, çalışma önerileri için evde konuşma egzersizleri yazısına bakabilirsiniz. Daha fazla rehber için Veliler İçin bölümüne göz atın.

Ne zaman uzmana başvurulmalı?

Önce hekime başvurun:

Konuşma aniden bozuldu, kayboldu ya da gerilediyse (acil durumda 112).
Çocuk yutarken öksürüyor, boğuluyor ya da sesi ıslaklaşıyorsa.
İşitme kaybı şüphesi varsa.

Dil ve konuşma terapistine başvurun:

Çocuk oyun sırasında hiç ses çıkarmıyor ya da sözcük kullanmıyorsa.
Oyunda sıra almakta, göz teması kurmakta ya da size karşılık vermekte sürekli zorlanıyorsa.
Bazı sesleri sürekli yanlış çıkarıyor ve bu düzelmiyorsa.
Konuşması aile dışındakiler tarafından anlaşılmıyorsa.

Oyun bir değerlendirme aracı değildir. Çocuğun konuşma ve dil düzeyini yalnızca terapist değerlendirir.

Sıkça Sorulan Sorular

Oyun oynamak konuşma terapisinin yerine geçer mi?

Geçmez. Oyun çocuğun dili kullanma isteğini ve fırsatını artırır, ama hangi sesin ya da dil becerisinin çalışılacağına terapist karar verir. Terapistiniz bir hedef verdiyse oyunu o hedefe hizmet eden bir araç olarak kullanın. Hedef yoksa oyun yine değerlidir, ancak değerlendirmenin yerini tutmaz.

Çocuk oyun sırasında konuşmuyor, sorun mu var?

Her oyun konuşma gerektirmez; çocuk bazen yalnızca izler ya da hareketle katılır. Birkaç oyunda hiç ses çıkarmıyor, yaşıtlarına göre çok az sözcük kullanıyor ya da sizinle göz teması ve sıra almada zorlanıyorsa bir dil ve konuşma terapistinden değerlendirme isteyin.

Oyunda çocuğu düzeltmeli miyim?

Oyun sırasında düzeltmeyin. Çocuk bir sözcüğü yanlış söylerse doğru biçimini doğal bir yanıt olarak kendiniz söyleyin ve oyuna devam edin. Düzeltme oyunu sınava çevirir ve çocuğun oyundan, bazen de konuşmaktan kaçınmasına yol açabilir.

Oyuna ödül ya da puan eklemek çocuğu daha istekli yapar mı?

Kısa vadede ilgiyi artırabilir ama oyunun amacını değiştirir. Çocuk konuşmak için değil ödül için oynamaya başlayabilir. Yarış ya da sayı baskısı yerine birlikte gülmek, sıra almak ve çocuğun seçimine uymak, konuşmayı oyunun doğal bir parçası olarak tutar.

Günde kaç dakika oyun oynamalıyım?

Herkes için geçerli bir süre yoktur. Çocuğun yaşı, dikkati ve terapistinizin verdiği hedef belirler. Terapist ev oyunu önerdiyse süre ve sıklığı ona sorun. Önerisi yoksa çocuk istediği sürece ve yorulmadan oynayın; yorulmaya başladığında bırakmak devam etmesini kolaylaştırır.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı koymaz ve terapinin yerine geçmez. Çocuğunuzun konuşması ya da dil gelişimi konusunda kaygınız varsa bir dil ve konuşma terapistine danışın.

Kaynaklar

Yogman M ve ark. The power of play: a pediatric role in enhancing development in young children. Pediatrics (AAP klinik raporu), 2018 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30126932/
Kaipa R, Peterson AM. A systematic review of treatment intensity in speech disorders. Int J Speech Lang Pathol, 2016 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27063688/
ASHA Practice Portal. Late Language Emergence (aile merkezli yaklaşım, dil destekleyen etkileşim biçimleri) — https://www.asha.org/practice-portal/clinical-topics/late-language-emergence/
Madigan S ve ark. Associations between screen use and child language skills: a systematic review and meta-analysis. JAMA Pediatr, 2020 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32202633/
Hirsh-Pasek K ve ark. Putting education in “educational” apps: lessons from the science of learning. Psychol Sci Public Interest, 2015 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25985468/
Parsons D ve ark. A randomised controlled trial of an information communication technology delivered intervention for children with autism spectrum disorder living in regional Australia. J Autism Dev Disord, 2019 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30209645/
Jesus LMT ve ark. Comparing traditional and tablet-based intervention for children with speech sound disorders: a randomized controlled trial. J Speech Lang Hear Res, 2019 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31644381/