Ekran süresi ile dil becerileri arasında bir ilişki var, ama bu ilişki tek başına neden-sonuç anlamına gelmiyor. Yaşa göre WHO ve AAP önerilerini, arka plan televizyonunun etkisini ve ekranı azaltmanın pratik adımlarını kaynaklarıyla anlatıyoruz.
Ekran Süresi Konuşmayı Geciktirir mi? Yaşa Göre Öneriler ve Pratik Adımlar
Ekran süresi konuşma gecikmesiyle ilişkili, ama bu ilişki ekranın gecikmeye yol açtığını kanıtlamaz. 2020 tarihli bir meta-analiz, 42 çalışmayı ve 18.905 çocuğu inceledi. Daha uzun ekran süresi, daha düşük dil becerileriyle ilişkili çıktı. İlişki küçük büyüklükteydi ve ekranın nasıl kullanıldığına göre değişti.
Bu yazıda:
- Araştırmalar ekran ile dil arasında ne buldu, neyi bulamadı
- Neden-sonuç ile ilişki arasındaki fark
- Yaşa göre WHO ve AAP önerileri (tablo)
- Birlikte izleme, arka plan televizyonu ve video görüşme
- Ekranı azaltmak için sırayla atılacak adımlar
- Ne zaman uzmana başvurulur
Ekran süresi konuşmayı geciktirir mi?
Kısa yanıt: ekran süresi uzadıkça dil puanlarının biraz düştüğü görülüyor, ancak bu gözlemler ekranın konuşmayı geciktirdiğini tek başına göstermez. Madigan ve arkadaşlarının JAMA Pediatrics’te yayımlanan sistematik derlemesi (2020) bunu şu rakamlarla verir.
| Ölçü | Çalışma sayısı | İlişki (r) | Yorum |
|---|---|---|---|
| Ekran süresi (saat) | 38 | -0,14 | Daha çok ekran, daha düşük dil becerisiyle ilişkili |
| Arka plan televizyonu | 5 | -0,19 | Açık televizyon, daha düşük dil becerisiyle ilişkili |
| Eğitici program izleme | 13 | 0,13 | Daha iyi dil becerisiyle ilişkili |
| Yetişkinle birlikte izleme | 12 | 0,16 | Daha iyi dil becerisiyle ilişkili |
| Ekranla geç tanışma | 4 | 0,17 | Ekrana daha geç başlama, daha iyi dil becerisiyle ilişkili |
Derlemenin sonucu şu: çocukların ekranda geçirdiği süre kadar, ekranın ne olduğu ve yanında kimin olduğu da önemli. Yazarlar bulguların, ekran süresini sınırlamayı, nitelikli içerik seçmeyi ve mümkün olduğunda birlikte izlemeyi öneren çocuk doktorlarının önerileriyle uyumlu olduğunu belirtiyor.
Başka bir çalışma, evde açık televizyonun konuşma ortamını ölçtü. Christakis ve arkadaşları (2009), 2-48 aylık 329 çocuğa kayıt cihazı taktı. Sesli televizyonun her saati, çocuğun sesletimlerinde, sesletim süresinde ve konuşma sırası almada azalmayla ilişkiliydi. Çocuğun duyduğu yetişkin sözcük sayısı da azalıyordu. Yazarlar bunun, bebeklikte televizyon maruziyeti ile gecikmiş dil gelişimi arasındaki ilişkiyi açıklayabileceğini söylüyor.
Bu ilişki neden-sonuç anlamına gelmiyor?
Bu iki çalışma da gözlemsel. Yani çocukları belli bir müdahaleye rastgele atamıyor, yalnızca ekran kullanımı ile dil puanlarının birlikte nasıl değiştiğini ölçüyor. Bir ilişki, birkaç farklı biçimde ortaya çıkabilir.
| Olası açıklama | Anlamı | Durum |
|---|---|---|
| Ekran, konuşma fırsatının yerini alıyor | Ekran açıkken yetişkinle konuşma azalıyor; dil, konuşarak gelişir | Christakis ve arkadaşlarının ölçtüğü mekanizma; açık televizyonda yetişkin sözcüğü azalıyor |
| Yön tersine olabilir | Dili geç gelişen çocuğa ekran daha çok verilmiş olabilir | Bu derlemelerde ayrıştırılmadı; bir yorumdur |
| Ortak bir etken olabilir | Hem ekranı hem dil puanını etkileyen aile ve ortam koşulları olabilir | Bir yorumdur; çalışmaların tasarımı bunu tek başına dışlamaz |
Bu yüzden “ekran çocuğu konuşturmaz” ya da “ekran zararsızdır” cümlelerinden ikisi de kanıtla desteklenmiyor. Elimizdeki kanıt, ekranın miktarının, türünün ve yanında yetişkin olup olmamasının önemli olduğunu gösteriyor.
Yaşa göre ekran önerileri neler?
Dünya Sağlık Örgütü (WHO), 2019’da 5 yaş altı çocuklar için hareket, hareketsiz davranış ve uyku önerileri yayımladı. Hareketsiz ekran süresi için yaş bantları şöyle.
| Yaş | WHO (2019) | AAP (2016) |
|---|---|---|
| 1 yaşın altı | Ekran önerilmez | 2 yaş altında video görüşme, ebeveyn desteğiyle yararlı olabilir |
| 1 yaş | Hareketsiz ekran süresi (televizyon, video, bilgisayar oyunu) önerilmez | 2 yaş altı için yukarıdaki not geçerli |
| 2 yaş | En fazla 1 saat; daha az daha iyi | 2-5 yaş için günde 1 saat |
| 3-4 yaş | En fazla 1 saat; daha az daha iyi | 2-5 yaş için günde 1 saat |
WHO ayrıca hareketsiz otururken bakım verenle birlikte kitap okumayı ve hikâye anlatmayı öneriyor. Amerikan Pediatri Akademisi’nin (AAP) 2016 önerilerine gelince, tabloya yalnız okuduğumuz bölümleri yazdık. Penn State Health’in 27 Ekim 2016 tarihli özeti, 2 yaş altı çocuklar için ebeveyn desteğiyle video görüşmeye izin verildiğini ve 2-5 yaş için günlük sınırın 2 saatten 1 saate indirildiğini aktarıyor. AAP’nin 18-24 ay için ayrıntılı ifadesini birincil kaynakta açıp okuyamadık; bu yüzden yazmadık.
Bu öneriler, ekranın tek başına konuşmayı geciktirdiğini söylemez. Bebeğin ve küçük çocuğun zamanının, yüz yüze etkileşime ve harekete ayrılmasını amaçlar.
Birlikte izleme ve konuşma neden işe yarıyor?
Madigan derlemesinde yetişkinle birlikte izleme, daha iyi dil becerileriyle ilişkiliydi (r = 0,16). Bunun makul bir nedeni var: dil, karşılıklı konuşmayla gelişir. Ekranda gördüğü şeyi size anlatan, soru soran ve cevabı beklenen bir çocuk, ekrana yalnız bakan çocuktan farklı bir iş yapar.
Roseberry, Hirsh-Pasek ve Golinkoff (2014), 24-30 aylık 36 çocukla küçük bir deney yaptı. Çocuklara yeni eylem sözcükleri üç koşulda öğretildi: canlı etkileşim, karşılıklı konuşulan video görüşme ve karşılık vermeyen kayıtlı video. Çocuklar sözcükleri yalnız karşılıklı etkileşimli koşullarda öğrendi. Bu, video görüşmeyi diğer ekran kullanımlarından ayıran bir bulgu. Çalışma küçük olduğu için kesin bir kural çıkarmıyoruz.
İzlerken şunları deneyin:
- Ekranda gördüğünüz şeyi kısa cümleyle adlandırın: “Köpek koşuyor.”
- Soru sorun ve cevabı bekleyin; çocuk sadece bakıyorsa siz yanıtlayın ve bir cümle ekleyin.
- Program bittikten sonra ona dönün: “Köpek ne yaptı?”
- Eğitici ve yaşa uygun, yavaş tempolu içerik seçin; sonu gelmeyen otomatik oynatmayı kapatın.
Arka planda açık duran televizyon sorun mu?
Derlemede arka plan televizyonu, ekran süresinden biraz daha güçlü bir ilişki gösterdi (r = -0,19), ama yalnızca beş çalışmaya dayanıyor. Christakis çalışması da mekanizmayı gösteriyor: televizyon açıkken çocuğun duyduğu yetişkin sözcüğü azalıyor. Çocuk programı izlemese bile, televizyon aile içi konuşmanın yerine geçebilir.
Pratik sonuç basit: kimsenin izlemediği televizyonu kapatın, özellikle yemek ve oyun sırasında. Bu, ekranı yasaklamak anlamına gelmez; konuşma için sessiz bir fırsat yaratmaktır.
Ekranı azaltmak için hangi adımlarla başlanır?
Ani yasak çoğu ailede işe yaramaz. Aşağıdaki sıra, küçük adımlarla ilerlemenizi sağlar.
- Önce ölçün. Bir hafta boyunca çocuğun ekran süresini ve arka planda açık televizyonu not edin. Rakamı görmek, hedef koymayı kolaylaştırır.
- Ekransız zaman ve alan belirleyin. AAP’nin aile medya planı sayfası, yemek sırasında ve yatmadan önce ekransız bölgeler kurmayı öneriyor.
- Arka plan televizyonunu kapatın. Kimse izlemiyorsa açık kalmasın.
- Boşalan zamana etkileşim koyun. Günde 10 dakikalık yüz yüze oyun, kitap bakma ya da gündelik rutini anlatma yeterli bir başlangıçtır. Örnekler için evde dil terapisi: ebeveynler için rehber yazısına bakın.
- İzlenecekse yanında olun. Önceden seçtiğiniz kısa bir içerik, birlikte izleme ve sonrasında konuşma.
- Tutarlı olun. Kural herkes için aynı olsun: ebeveyn, büyükanne, bakıcı.
Çocuğunuzun kaç yaşında hangi sözcükleri söylemesi beklendiğini görmek için çocuk kaç yaşında konuşur yazısındaki tabloya bakabilirsiniz. Konuşma gecikmesi kaygınız varsa konuşma gecikmesi ve geç konuşma yazısı belirtileri ve nedenleri ele alıyor. İki yaşında konuşmayan çocuk için 2 yaşında çocuk konuşmuyor yazısına bakın.
Ne zaman bir uzmana başvurmalısınız?
Önce, beklemeden çocuk doktoruna başvurun:
- Daha önce söylediği sözcükleri söylememeye başladıysa ya da başka bir beceriyi kaybettiyse (her yaşta)
- Seslenince tutarsız tepki veriyorsa, sık kulak enfeksiyonu geçiriyorsa ya da işitmesinden kuşkulanıyorsanız; önce işitme testi yapılmalıdır
- Nöbet geçirdiyse ya da yutma ve solunum sorunu eşlik ediyorsa
Dil ve konuşma terapistine başvurun:
- 24. ayda 50’den az sözcük söylüyor ya da iki sözcüğü birleştirmiyorsa
- Basit yönergeleri izlemiyorsa ya da anlamakta güçlük çekiyorsa
- Çok sözcük söylüyor ama çevresi onu anlayamıyorsa
- Ekranı azalttıktan birkaç hafta sonra da konuşmada ilerleme görmüyorsanız
Ekranı azaltmak değerlendirmenin yerine geçmez. Değerlendirmede terapist, ailenin konuşma ortamını, kitap ve oyun rutinini ve ekran alışkanlıklarını da sorabilir. Sonuçta izlem, aile stratejileri ya da terapi önerilebilir.
Diltigo bu konuda nerede durur?
Ekran çocuğun dil gelişimini yetişkinin yerine koyarak desteklemez. Terapistiniz ev çalışması verdiyse, veli uygulaması bu çalışmayı kısa oturumlarla, yetişkin eşliğinde yapmanıza yardım eder. Uygulamayı kullanırken çocuğun yanında olun, konuşun ve süreyi kısa tutun. 2 yaşın altında ekran önerilmediği için bu yaşta önceliği yüz yüze oyuna ve kitaba verin. Diltigo terapistin yerine geçmez. Yaşa göre gelişim ve evde destek yazıları için Veliler İçin bölümüne bakın.
Ekrandan boşalan zaman için yaşa göre oyun önerileri Dil Gelişimini Destekleyen Oyunlar yazısında.
Sıkça Sorulan Sorular
Televizyon konuşmayı geciktirir mi?
Arka planda açık televizyon, daha düşük dil becerileriyle ilişkili bulunuyor (r = -0,19, beş çalışma) ve açık televizyonda çocuğun duyduğu yetişkin sözcüğü azalıyor. Bu ilişki, televizyonun tek başına konuşmayı geciktirdiğini kanıtlamaz. Kimsenin izlemediği televizyonu kapatmak ve yemekte ekransız kalmak makul bir adımdır.
Tablet konuşma gecikmesine neden olur mu?
Derlemeler tablet ile konuşma gecikmesi arasında nedensel bir bağ göstermedi; ekran süresi ile dil becerisi arasında küçük bir ilişki var. Ekranın türü ve yanında yetişkin olup olmaması önemli görünüyor. Gecikme kaygınız varsa ekranı azaltmakla yetinmeyin; bir dil ve konuşma terapistine danışın.
Kaç yaşında ekran verilebilir?
WHO, 1 yaşın altında ekranı, 1 yaşta hareketsiz ekran süresini önermiyor. 2-4 yaş için üst sınır günde 1 saat; daha az daha iyi. Ekran verilecekse yanında olun, içerik hakkında konuşun. Ebeveyn desteğiyle yapılan video görüşme, 2 yaş altı için ayrı bir durum olarak değerlendiriliyor.
Video görüşme de zararlı mı?
Küçük bir deneyde (24-30 aylık 36 çocuk) çocuklar yeni eylem sözcüklerini karşılıklı video görüşmede de canlı etkileşimde de öğrendi; karşılık vermeyen kayıtlı videodan öğrenmedi. Çalışma küçük; yine de karşılıklı etkileşimli görüşmeyi diğer ekran kullanımlarından ayırmak için bir neden sunuyor.
Ekranı kestim, çocuk hâlâ konuşmuyor; ne yapmalıyım?
Ekranı azaltmak tek başına gecikmeyi çözmeyebilir; çünkü gecikmenin başka nedenleri olabilir. 24. ayda 50’den az sözcük ya da iki sözcük birleşiminin olmaması durumunda dil ve konuşma terapistine, işitme kuşkusunda önce çocuk doktoruna başvurun.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için çocuk doktoruna ya da bir dil ve konuşma terapistine başvurun.
Kaynaklar
- Madigan S, McArthur BA, Anhorn C, Eirich R, Christakis DA. Associations Between Screen Use and Child Language Skills: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Pediatr, 2020;174(7):665-675 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32202633/
- Christakis DA, Gilkerson J, Richards JA ve ark. Audible television and decreased adult words, infant vocalizations, and conversational turns: a population-based study. Arch Pediatr Adolesc Med, 2009;163(6):554-558 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19487612/
- Roseberry S, Hirsh-Pasek K, Golinkoff RM. Skype me! Socially contingent interactions help toddlers learn language. Child Dev, 2014;85(3):956-970 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24112079/
- WHO. To grow up healthy, children need to sit less and play more (24 Nisan 2019) — https://www.who.int/news/item/24-04-2019-to-grow-up-healthy-children-need-to-sit-less-and-play-more
- WHO. Guidelines on physical activity, sedentary behaviour and sleep for children under 5 years of age (2019) — https://www.who.int/publications/i/item/9789241550536
- Reid Chassiakos YL, Radesky J, Christakis D, Moreno MA, Cross C, Hill D. Children and Adolescents and Digital Media. Pediatrics (AAP), 2016;138(5) — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27940795/
- Penn State Health. Medical Minute: Evolving guidelines for screen time for kids (27 Ekim 2016; AAP önerilerinin özeti) — https://www.psu.edu/news/hershey/story/medical-minute-evolving-guidelines-screen-time-kids
- AAP HealthyChildren.org. How to Make a Family Media Use Plan — https://www.healthychildren.org/English/family-life/Media/Pages/How-to-Make-a-Family-Media-Use-Plan.aspx
