Çocuk Kaç Yaşında Konuşur? 0-6 Yaş Dil Gelişimi Tablosu

Çoğu çocuk ilk anlamlı sözcüğünü yaklaşık 12. ayda söyler, 18. ayda birkaç sözcük kullanır, 2 yaş civarında iki sözcüğü birleştirmeye başlar ve 3 yaşında kısa bir sohbet sürdürebilir. Bu yaşlar ortalamadır; her çocuk aynı hızda ilerlemez. 24. ayda 50’den az sözcük varsa ya da sözcükler birleşmiyorsa bir uzmana danışmak gerekir.

Bu yazıda:

Doğumdan 6 yaşa kadar dil gelişiminin ay ay ve yıl yıl tablosu
Yaklaşık sözcük sayıları ve çocuğun başkaları tarafından ne kadar anlaşılması gerektiği
“Kırmızı bayrak” tablosu: hangi işaret görüldüğünde beklememek gerekir
Evde dil gelişimini destekleyen günlük alışkanlıklar
Hangi uzmana, ne zaman başvurulacağı

Konuşma, dil ve iletişim aynı şey değildir

“Çocuğum konuşmuyor” cümlesi aslında üç ayrı beceriyi anlatıyor olabilir. İletişim, bakışla, işaret etmekle, sesle ya da sözcükle karşıdakine bir şey anlatmaktır. Dil, sözcükleri anlamak (alıcı dil) ve onları anlamlı biçimde kullanmaktır (ifade edici dil). Konuşma ise sesleri ağız, dil ve dudak hareketleriyle üretmektir. Bir çocuğun çok şey anlayıp az konuşması, ya da çok konuşup çoğu zaman anlaşılmaması mümkündür. Bu üç alanın hangisinde güçlük olduğu, ne yapılacağını belirler.

Bu yüzden gelişim izlenirken yalnızca “kaç sözcük söylüyor?” sorusuna bakılmaz. Çocuğun söylenenleri anlaması, jest ve bakışla iletişim kurması, sıra alarak “sohbet etmesi” de en az sözcük sayısı kadar önemlidir.

Kilometre taşı ne demektir?

Bu yazıdaki beceri listelerinin önemli bir bölümü, ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi’nin (CDC) “Learn the Signs. Act Early.” (İşaretleri Öğrenin, Erken Davranın) programının 2022’de güncellenen gelişim kilometre taşlarına dayanır. CDC kilometre taşını şöyle tanımlar: çocukların %75’i ya da daha fazlasının belirli bir yaşa kadar yapabildiği şeyler. Yani bir kilometre taşını henüz yapamayan çocuk mutlaka geride değildir; ama bu basamak kaçırıldıysa gelişimin daha yakından izlenmesi gerekir. CDC’nin önerisi açıktır: bir ya da daha fazla kilometre taşı karşılanmıyorsa, çocuk önceden yaptığı bir beceriyi kaybettiyse ya da aklınıza takılan bir şey varsa beklemeyin, çocuk doktorunuzla konuşun.

Listelerde ayrıca Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği (ASHA) ve Ulusal İşitme ve Diğer İletişim Bozuklukları Enstitüsü’nün (NIDCD) yayımladığı gelişim özetlerine yer verdik. Kaynak adları tabloda parantez içinde belirtilmiştir.

0-6 yaş dil gelişimi tablosu

Tablo, tipik gelişen bir çocuktan genel olarak neler beklendiğini gösterir. Sözcük sayıları kaynaklarda her yaş için verilmediğinden, sayı verilmeyen yerlere uydurma rakam yazmadık. Tablodaki sözcük sayıları en az beklenen sayılardır (tarama eşiği); tipik gelişen çocukların çoğu bunun belirgin biçimde üzerindedir.

Yaş	Anlama (alıcı dil)	Konuşma ve anlatma (ifade edici dil)	En az beklenen sözcük sayısı	Başkalarınca anlaşılırlık*
2 ay	Yüksek seslere tepki verir (CDC)	Ağlama dışında sesler çıkarır (CDC)	Henüz sözcük yok	Beklenmez
4 ay	Konuşan kişinin sesine doğru başını çevirir (CDC)	“Ooo, aaa” gibi sesler çıkarır; ona konuşulunca ses çıkararak karşılık verir (CDC)	Henüz sözcük yok	Beklenmez
6 ay	Sırayla ses çıkarma oyununa katılır (CDC)	Çığlık benzeri sesler çıkarır, dilini çıkarıp “üfler” (CDC)	Henüz sözcük yok	Beklenmez
9 ay	Adı söylenince tepki verir (ASHA)	“Mamamama”, “bababa” gibi çok çeşitli heceler üretir (CDC)	Henüz sözcük yok ya da çok az	Beklenmez
12 ay	“Hayır” sözünü anlar, el sallar (CDC)	Anne, baba ya da özel bir adla seslenir (CDC)	1-2 sözcük (ASHA, NIDCD)	Henüz ölçülmez
15 ay	Tanıdık bir nesnenin adı söylenince ona bakar; jestle birlikte söylenen yönergeyi izler (CDC)	“Top” yerine “ba” gibi, anne-babadan başka 1-2 sözcük söylemeye çalışır; istediği şeyi işaret eder (CDC)	1-2 sözcük, anne-baba dışında	Henüz ölçülmez
18 ay	Jest olmadan “Bana ver” gibi tek adımlı yönergeyi izler (CDC)	Anne-baba dışında en az 3 sözcük söylemeye çalışır (CDC)	En az 3 (CDC)	Henüz ölçülmez
24 ay (2 yaş)	Kitapta “Ayı nerede?” diye sorulunca gösterir; en az iki beden parçasını gösterir (CDC); basit yönergeleri izler	En az iki sözcüğü birleştirir: “Daha süt” (CDC); daha fazla jest kullanır, örneğin öpücük yollar (CDC)	ASHA, 19-24 ay arası için en az 50 sözcük anlama ve kullanma bildirir	Yabancılar için sınırlı olabilir
30 ay	Kitapta gösterilen şeylerin adını söyler (CDC)	Bir eylem sözcüğüyle en az iki sözcük birleştirir (“Köpek koş”); “ben, bana, biz” gibi sözcükleri kullanır (CDC)	Yaklaşık 50 (CDC)	Ortanca çocukta yaklaşık %41 (30-35 ay)
3 yaş	“Kim, ne, nerede, neden” sorularını sorar ve yanıtlar (CDC)	Sohbette en az iki ileri-geri tur yapar; resimdeki eylemi söyler (“koşuyor”); adını söyler (CDC)	Sayıdan çok 2-3 sözcüklü cümleler önemlidir (NIDCD)	Çoğu zaman anlaşılır olması beklenir (CDC); ortanca çocukta yaklaşık %56 (36-41 ay)
4 yaş	“Palto ne işe yarar?” gibi basit sorulara yanıt verir (CDC)	4 ve üzeri sözcüklü cümleler kurar; şarkıdan ya da tekerlemeden sözcükler söyler; gününden bir şey anlatır (CDC)	Sayıdan çok cümle uzunluğu önemlidir	Ortanca çocukta yaklaşık %69 (42-47 ay), %79 (48-53 ay)
5 yaş	Kitap ya da hikâye sonrası basit sorulara yanıt verir; basit kafiyeleri tanır (CDC)	En az iki olaylı bir hikâye anlatır; 3’ten fazla ileri-geri turluk sohbet sürdürür (CDC)	Sayıdan çok anlatı becerisi önemlidir	Ortanca çocukta yaklaşık %85 (54-59 ay), %89 (60-65 ay)
6 yaş	CDC ve ASHA’nın çocuk listeleri 5 yaşta biter; bu yaş için ayrı bir kilometre taşı listesi sunulmaz	Önceki basamakların pekişmesi beklenir	Sayı verilmez	Ortanca çocuk yaklaşık 62. ayda %90’a ulaşır; tipik çocukların alt dilimi daha geç ulaşabilir

*Anlaşılırlık sütunu, İngilizce konuşan 538 çocuğun konuşmasını dinleyen 1.076 yetişkinle yapılan bir araştırmadan (Hustad ve ark., 2021) alınmıştır; yüzdeler ortanca (50. yüzdelik) çocuğa aittir ve tanımadığı bir yetişkinin çocuğu anlama oranını gösterir. Anne-baba çocuğunu genellikle daha iyi anlar. Türkçe için bu ölçekte bir anlaşılırlık normu bu yazı hazırlanırken bulunamadı; değerler yön gösterici olarak okunmalıdır.

Sözcük sayıları konusunda dikkat edilecekler

Sayılar kaynaklara göre değişir. ASHA, 19-24 ay arasındaki çocuk için “en az 50 sözcüğü anlama ve kullanma” derken, CDC aynı sayıyı 30. ay için verir. İkisi birbirini yalanlamaz; biri bir aralığı, öteki daha geç bir yaşı baz alır. Güvenli yaklaşım, 24. ayda sözcük sayısı 50’nin altında kaldığında ya da iki sözcük hiç birleşmediğinde değerlendirme istemektir. ASHA’nın geç dil çıkışı için kullandığı yaygın ölçüt de budur.
Anlamak, söylemekten önce gelir. Çocuk söylemese bile adı söylenen nesneye bakıyor, basit yönergeleri izliyorsa alıcı dil gelişiyor demektir.
Her sözcük “düzgün” olmak zorunda değildir. “Ba” ile top, “mama” ile su kastediyorsa ve bunu tutarlı biçimde yapıyorsa bu bir sözcük sayılır.
Jest de iletişimdir. İşaret etme, el sallama ve başını sallama, sözcüğe giden yolun parçalarıdır.

Anlaşılırlık: “Herkes anlamıyor, normal mi?”

Konuşma gelişiminde yalnızca “ne kadar söylediği” değil, “ne kadar anlaşıldığı” da izlenir. 1988 tarihli Coplan ve Gleason çalışmasına dayanan ve sık anılan eski kural, çocukların 22. ayda %50, 37. ayda %75, 47. ayda yaklaşık %100 oranında anlaşılır olmasını bekler. Hustad ve arkadaşlarının 2021’de doğrudan ölçüme dayanan araştırması ise, ortanca çocuğun çok sözcüklü konuşmada %50, %75 ve %90 anlaşılırlık eşiklerine sırasıyla yaklaşık 34, 46 ve 62. ayda ulaştığını gösterdi. Yani eski kural, çoğu çocuk için yaklaşık bir yıl erkendi.

Bunun anlamı şudur: 3 yaşında çocuğunuzun söylediklerinin bir kısmının yabancılarca anlaşılmaması çoğu zaman normaldir. ASHA’nın 2-3 yaş sayfası da konuşmanın “giderek netleştiğini ama tanımayan kişilerce hâlâ anlaşılamayabileceğini” belirtir. Buna karşılık 4 yaşında çocuğunuzu tanımayan kişiler söylediklerinin çoğunu anlayamıyorsa, aile içindekiler bile zor anlıyorsa ya da çocuk çevresindekilerin anlamamasından rahatsız olup konuşmaktan kaçıyorsa bir dil ve konuşma terapistine danışmakta fayda vardır.

Hangi sesin hangi yaşta yerleşmesi gerektiği dile göre değişir. ASHA’nın ses listeleri İngilizce içindir; Türkçe için ses edinimi norm çalışmaları bulunur (örneğin Ege, 2010). Bu yazı ses edinim yaşlarını ayrıntılandırmaz; tek tek sesler için bir terapistin değerlendirmesi esas alınmalıdır.

Yaşa göre kırmızı bayraklar

Aşağıdaki tabloda, kaynaklarda “dikkat” işareti olarak geçen durumları topladık. Bunlar tanı koymaz; yalnızca “çocuk doktoruna, gerekirse işitme ve dil değerlendirmesine yönlenmenin zamanı geldi” demektir.

Yaş	Dikkat edilmesi gereken işaret	Önerilen adım
Her yaşta	Daha önce yapabildiği bir beceriyi kaybetme (örneğin söylediği sözcükleri söylememeye başlama)	Beklemeden çocuk doktoru
1-6 ay	Ani yüksek seslere hiç irkilmeme; 6 aydan sonra sesin geldiği yöne dönmeme (CDC)	Çocuk doktorundan işitme taraması isteyin
9 ay	Adı söylenince tepki vermeme; mutlu, üzgün, kızgın gibi yüz ifadeleri göstermeme (CDC)	Çocuk doktoru; gerekirse işitme ve gelişim değerlendirmesi
12 ay	Jest kullanmama (örneğin el sallamama); “mama”, “baba” gibi tek sözcük bile söylememe (CDC)	Çocuk doktoru; işitme testi
18 ay	İlgisini çeken şeyi göstermek için işaret etmeme (CDC); anne-baba dışında 3 sözcük bile söylemeye çalışmama (CDC kilometre taşı)	Çocuk doktoru; gelişimsel tarama istemek
24 ay	50’den az sözcük ya da hiç iki sözcüklü birleşme olmaması (ASHA); başkalarının üzüldüğünü fark etmeme (CDC)	Dil ve konuşma terapisti değerlendirmesi; işitme testi
3 yaş	Çevredeki kişilerin çocuğu çoğu zaman anlayamaması; sohbette karşılıklı tur alamama (CDC)	Dil ve konuşma terapisti değerlendirmesi
4-5 yaş	4 sözcüklü cümle kuramama, günlük bir olayı anlatamama, basit sorulara yanıt verememe (CDC)	Dil ve konuşma terapisti değerlendirmesi
Her yaşta	“Ne?” deyip durma, televizyonun sesini aşırı açma, yönergeleri duymamış gibi görünme (CDC, işitme kaybı işaretleri)	İşitme testi

Bu işaretlerin bir kısmı (adına bakmama, jest kullanmama, işaret etmeme) yalnızca konuşmayla değil, iletişimin ve sosyal etkileşimin genel gelişimiyle ilgilidir. CDC bunları otizm spektrumunda sık görülen erken işaretler arasında sayar. Bir işaretin görülmesi otizm olduğu anlamına gelmez; ama bu tür işaretler varsa konuşma gecikmesine bakıldığı kadar dikkatle, gelişimin bütününe bakılması gerekir.

Ne zaman bir uzmana başvurmalısınız?

Aşağıdakilerden biri varsa randevuyu ertelemeyin:

Çocuğunuz daha önce söylediği sözcükleri ya da yaptığı iletişim becerilerini kaybettiyse
9 aylıkken çeşitli sesler (“mamama” gibi) çıkarmıyorsa ya da 12 aylıkken hiç jest (el sallama gibi) kullanmıyorsa
18 aylıkken anne-baba dışında 3 sözcük bile söylemeye çalışmıyorsa
24 aylıkken 50’den az sözcüğü varsa ya da sözcükleri birleştirmiyorsa
3 yaşında çevresindekiler söylediklerini çoğunlukla anlayamıyorsa
Sizi ya da başkalarını duymadığını düşündüren işaretler varsa
Aklınıza takılan başka bir şey varsa: CDC’nin önerisi “beklemeyin” şeklindedir

İlk adım: çocuk doktorunuz ya da aile hekiminiz. İşitmeden şüphe ediliyorsa işitme testi, dil ve konuşma becerileri için bir dil ve konuşma terapistinin değerlendirmesi istenir. Size yakın bir terapistle tanışmak için Terapistimi Bul sayfasına bakabilirsiniz.

Dil gelişimini destekleyen günlük alışkanlıklar

Dil, sohbetle ve oyunla gelişir. ASHA’nın yaş sayfalarındaki önerilerin ortak noktası, çocukla bol konuşmak, ona karşılık vermek ve onun denemelerini genişletmektir. Bunlar için özel malzemeye gerek yoktur.

☐ Gün içinde yaptıklarınızı kısa cümlelerle anlatın (“Şimdi ellerimizi yıkıyoruz, su açıyorum.”)
☐ Çocuğun çıkardığı sese ya da söylediği sözcüğe karşılık verin, sözünü bir adım genişletin (“Araba!” dedi: “Evet, kırmızı araba gidiyor.”)
☐ Her gün birlikte resimli kitap okuyun; resimleri adlandırın, sorular sorun
☐ Şarkı, tekerleme ve ses oyunlarıyla (balon üfleme, hayvan sesleri) eğlenin
☐ Çocuğa, yaşına göre bir ya da iki adımlı basit yönergeler verin (“Topu getir, bana ver”)
☐ Jestlerini ve işaretlerini görmezden gelmeyin, sözcükle birlikte tamamlayın
☐ Evde birden fazla dil konuşuluyorsa kendinizi en rahat hissettiğiniz dilde konuşun; ASHA, çok dilliliğin konuşma sorununa yol açmadığını belirtir
☐ Ekranı sohbetin yerine koymayın: Türkiye’de 16-36 aylık 90 çocukla yapılan bir kesitsel araştırmada (Kebir ve Özkaya, 2023) ekran maruziyeti olmayan çocukların bazı dil puanları daha yüksek bulundu. Bu çalışma neden-sonuç ilişkisi kuramaz, ama etkileşimli zamanın ekrandan değerli olduğu mesajını destekler

Evde etkileşimi keyifli hâle getirmek isteyen aileler için Diltigo uygulamasındaki konuşma oyunları, terapistlerin katkısıyla geliştirilmiş bir destek olabilir; uygulamayı App Store ya da Google Play üzerinden indirebilirsiniz. Uygulama değerlendirmenin ya da terapinin yerine geçmez; çocuğunuzun geri kaldığından kuşkulanıyorsanız önce bir uzmana başvurun.

Gelişim hızını etkileyebilen etkenler

Aynı yaştaki iki çocuğun sözcük sayısı birbirinden oldukça farklı olabilir. ASHA’nın geç dil çıkışı sayfasına göre, geç konuşma riski şu durumlarda artar: erkek olmak (erkek çocuklarda üç kat daha sık), ailede geç konuşma öyküsü, erken doğum ya da düşük doğum ağırlığı, motor gelişimde gecikme. Bunlar çocuğun mutlaka geç konuşacağı anlamına gelmez; yalnızca gelişimin biraz daha yakından izlenmesi için bir nedendir.

Geç konuşan çocuklarla ilgili ayrıntılı bilgi, nedenler ve izlenecek yol için Konuşma Gecikmesi rehberimize bakabilirsiniz. Kekeleme gibi akıcılıkla ilgili sorular için ise Çocuğum Kekeme mi? yazımız yol göstericidir. Dil ve konuşma terapisinin ne olduğunu merak ediyorsanız Dil ve Konuşma Terapisi Nedir? yazısına geçebilirsiniz. Tüm veli rehberleri Veliler İçin sayfasında toplanıyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuk kaç yaşında konuşmaya başlar?

Çoğu çocuk 12. ay civarında “anne”, “baba” gibi ilk anlamlı sözcüğünü söyler; 18. ayda anne-baba dışında en az üç sözcük denemesi beklenir. Sözcüklerin birleşmesi 2 yaş civarındadır. Ancak bu, bir ortalamadır; 12. ayda henüz sözcük söylemeyen ama jest yapan, söyleneni anlayan çocuk da gelişimini sürdürüyor olabilir.

2 yaşında çocuk kaç kelime söylemeli?

ASHA, 19-24 ay arasında en az 50 sözcüğün anlaşılıp kullanılmasını ve iki sözcüğün birleşmesini bekler; CDC 2 yaş için “en az iki sözcüğü birleştirme” kilometre taşını verir. 24. ayda 50’den az sözcük varsa ya da hiç birleşme yoksa çocuk doktoru ve dil ve konuşma terapisti değerlendirmesi önerilir. Sayıyı tek ölçüt olarak değil, anlama ve jestle birlikte düşünün.

3 yaşındaki çocuğun ne kadarı anlaşılır olmalı?

CDC, 3 yaşında çocuğun “çoğu zaman başkalarınca anlaşılır” olmasını bekler. Doğrudan ölçüme dayanan bir araştırmada (Hustad ve ark., 2021, İngilizce) ortanca çocukta tanımayan dinleyici için çok sözcüklü konuşmanın anlaşılırlığı 36-41. ayda yaklaşık %56 bulundu. Yani yabancıların çocuğu tam anlamaması bu yaşta sık görülür; aileniz bile anlamıyorsa danışın.

Erkek çocuklar kızlardan geç mi konuşur?

ASHA’ya göre geç dil çıkışı erkek çocuklarda yaklaşık üç kat daha sık görülür. Bu, her erkek çocuğun geç konuşacağı anlamına gelmez; yalnızca risk biraz daha yüksektir. “Erkek çocuk, geç konuşur” diyerek değerlendirmeyi ertelemek doğru olmaz; çünkü gecikmenin işitme gibi başka bir nedeni de olabilir.

Çocuğum iki dilli büyüyor, bu konuşmasını geciktirir mi?

ASHA, çok dilli olmanın bir iletişim bozukluğu olmadığını ve evde ana dilleri kullanmanın konuşma sorununa yol açmadığını belirtir. İki dilli çocukların sözcükleri iki dile dağılabilir; bu yüzden değerlendirme iki dilde yapılmalıdır. Aileye önerilen, her iki dili de zengin ve doğal biçimde kullanmaya devam etmesidir.

Konuşmayan çocuk için hangi doktora gidilir?

İlk durak çocuk doktoru ya da aile hekimidir; işitmeyi kontrol etmek ve genel gelişimi değerlendirmek için gerekirse işitme testi ve dil ve konuşma terapisti değerlendirmesi istenir. Türkiye’de bazı devlet hastanelerinde dil ve konuşma terapisine çocuk psikiyatrisi, KBB ya da nöroloji polikliniğinden yönlendirme gerekebilir; uygulama kurumdan kuruma değişebilir, randevu sisteminden sorun.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için bir dil ve konuşma terapistine ya da hekime başvurun.