3 Yaşında Çocuk Konuşmuyor: Hangi Uzmana Gidilir?

3 yaşında çocuk konuşmuyorsa ya da cümle kuramıyorsa beklemek yerine değerlendirme istenir. Sıra genellikle şöyledir: önce çocuk doktoru, sonra işitme testi, ardından dil ve konuşma terapisti. Gerekirse çocuk psikiyatrisi ya da çocuk nörolojisi devreye girer. CDC’ye göre 3 yaşındaki çocuk sohbet eder, soru sorar ve çoğu zaman başkalarınca anlaşılır; bu basamaklar karşılanmıyorsa beklemeyin.

Bu yazıda:

3 yaşında çocuktan beklenenler (eşik tablosu)
Çocuk 3 yaşında hiç ya da çok az konuşuyorsa olası nedenler
Hangi doktora ve uzmana, hangi sırayla gidileceği
Değerlendirmede neler olduğu
4 ve 5 yaşında konuşmayan çocuk için yapılacaklar
Okul öncesi süreçleri ve Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM)
Evde uygulanabilecek stratejiler

3 yaşında çocuktan ne beklenir?

CDC’nin 36. ay listesine göre çoğu çocuk sizinle en az iki ileri geri konuşma yapar, “kim, ne, nerede, neden” sorularını sorar, resimde ya da kitapta hangi eylemin olduğunu söyler, adı sorulunca adını söyler ve başkalarının anlayacağı kadar net konuşur. ASHA da 2-3 yaş aralığında çocuğun sözcükleri sık sık birleştirdiğini, neden ve nasıl diye sorduğunu belirtir. Aynı sayfa konuşmanın giderek netleştiğini, ama tanımayan kişilerce hâlâ anlaşılmayabileceğini de yazar.

Alan	Kaynaklara göre 3 yaşta beklenen	Değerlendirme istemek için işaret
Sohbet	İki karşılıklı söz alışverişi yapar (CDC)	Sorulara karşılık vermez ya da yalnız tek sözcükle yetinir
Soru sorma	“Kim, ne, nerede, neden” sorularını sorar (CDC); neden ve nasıl diye sorar (ASHA)	Soru sormaz, merakını jestle ya da sesle anlatır
Resim ve kitap	Resimde hangi eylemin olduğunu söyler (CDC)	Resimdeki şeyleri adlandırmaz, eylem sözcüğü kullanmaz
Sözcük ve cümle	Sözcükleri sık sık birleştirir (ASHA)	Yalnız tek sözcük kullanır ya da sözcük birleştirmez
Anlaşılırlık	Başkalarının çoğu zaman anlayacağı kadar net konuşur (CDC). Tanımayan kişiler hâlâ zorlanabilir (ASHA)	Yakın aile bile çocuğu çoğunlukla anlayamıyor ya da tanımayanlar çok az anlıyor
Etkileşim	Diğer çocukları fark eder ve oyuna katılır (CDC)	Çocuklara ilgi göstermez, adına tepki vermez, jest ve bakışı çok az kullanır
Beceri kaybı	Beklenmez	Daha önce yapabildiği bir beceriyi kaybetti: beklemeden çocuk doktoru

Bu liste tarama ölçütüdür ve tanı koymaz. CDC, bir ya da daha fazla basamak karşılanmıyorsa, çocuk bir beceriyi kaybettiyse ya da başka bir kaygınız varsa beklememenizi ve çocuk doktorundan gelişimsel tarama istemenizi söyler. ASHA da çocuk yaş aralığındaki basamakların çoğunu karşılamıyorsa değerlendirme önerir.

3 yaşında çocuk neden konuşmaz?

Tek bir neden yoktur. 24. ayda 50’den az sözcük ya da hiç sözcük birleşimi olmaması, ASHA’nın geç dil çıkışı için kullandığı yaygın ölçüttür. Klinik çerçevelerde 30. ayda sınırlı sözcük ve birleşim yokluğu ayrıntılı değerlendirme kararını güçlendiren bir bulgu sayılır. Çocuk 3 yaşına gelmişse aynı tablo daha da öncelikli hâle gelir. Bu bir çıkarımdır ve her çocuğun nedeni farklıdır.

Olası etken	Ne düşündürür?	Ne yapılır?
İşitme	Seslenince tutarsız tepki, sık kulak enfeksiyonu, ailenin işitme kaygısı	İlk adım işitme testi. CDC, işitme kaybının konuşma, dil ve sosyal becerilerin gelişmesini etkileyebildiğini belirtir
Dil gelişim güçlüğü	Hem anlama hem söyleme sınırlı, cümle kurma gecikmiş	Dil ve konuşma terapisti değerlendirmesi; aile stratejileri ve terapi
Konuşma sesi ya da hareket planlama	Çok sözcük söylüyor ama anlaşılmıyor, aynı sözcüğü her seferinde farklı söylüyor	Konuşma sesi değerlendirmesi
Sosyal iletişim farkı	Adına tepki vermeme, az jest, göstermek için işaret etmeme, oyunda sınırlılık	Hekim ve terapist değerlendirmesi; bu bir tanı değil, ek gözlem gerektiren işaret
Genel gelişimsel gecikme	Konuşmanın yanında hareket ve oyunda da belirgin gecikme	Çok disiplinli gelişimsel değerlendirme

İki dilli olmak neden değildir. ASHA, çok dilliliğin dil gelişimini engellediğinin gösterilmediğini belirtir ve çocukla rahat konuştuğunuz dillerde konuşmanızı önerir. Çocuk iki dili de duyuyorsa sözcükleri iki dile dağılır; bu yüzden toplam sözcük sayısına bakılır.

3 yaşında konuşmayan çocuk hangi doktora ve uzmana götürülür?

Aşağıdaki sıra kaynaklardaki yaklaşımı özetler. Hekiminiz durumunuza göre sırayı değiştirebilir. Türkiye’de randevu ve yönlendirme biçimi hastaneye göre farklılaşabilir; bu yüzden ilk adımı çocuk doktorunuzla atmanız en güvenlisidir.

Çocuk doktoru ya da aile hekimi: kaygınızı anlatın ve gelişimsel tarama isteyin. CDC bunu önerir. Hekim, gerekli gördüğü yönlendirmeleri yapar.
İşitme testi: CDC, işitmeden kuşkulanıldığında çocuk doktorundan işitme taraması istenmesini, tarama geçilmezse tam işitme testi yapılmasını söyler. Testin nerede yapılacağına hekiminiz yönlendirir.
Dil ve konuşma terapisti: ASHA’ya göre çocuğun konuşma ve dil gelişimiyle ilgili kaygılarda başvurulacak uzmandır. İşitmeyle ilgili kaygıda odyolog önerilir.
Çocuk ve ergen psikiyatrisi: jest, ortak dikkat ve oyunda belirgin sınırlılık varsa sosyal iletişim açısından ek değerlendirme gerekir.
Çocuk nörolojisi: nöbet, beceri kaybı ya da kas ve hareket sorunu varsa hekiminiz yönlendirir.

Terapiste gitmeden önce çocuğunuzun söylediği sözcükleri, jestleri ve cümleleri bir listeye yazın. Evde kısa bir video çekmek de değerlendirmeyi kolaylaştırır. Size yakın bir terapist için Terapistimi Bul sayfasına bakabilirsiniz.

Değerlendirmede neler olur?

ASHA’ya göre dil değerlendirmesi ailenin kaygılarını dinlemekle başlar. Terapist çocuğun öyküsünü sorar, işitme taramasını yapar ya da yönlendirir, çocuğu oyun içinde gözlemler ve resmî testlerle ebeveyn anketlerini birlikte kullanır. Değerlendirme dil kadar sosyal iletişimi, oyunu ve jestleri de kapsar. Konuşma sesleri için ağız yapısına ve seslerin söylenişine bakılır.

Öykü: gelişim, kulak enfeksiyonu, ailede geç konuşma, evde konuşulan diller.
Oyun gözlemi: çocuğun nasıl iletişim kurduğu, size ne kadar karşılık verdiği.
Anlama ve söyleme: yönergeleri izleme, sözcük ve cümle kullanımı.
Konuşma sesleri: hangi seslerin nasıl söylendiği ve çocuğun ne kadar anlaşıldığı.
Sonuç: izlem, aile stratejileri ya da terapi önerisi. Terapiste danışmak hemen terapiye başlamak demek değildir.

Test seçilirken çocuğun dilinin norm verisi önemlidir. Türkçe konuşan çocuklarda Türkçe norm verisi olan araçlar öncelenir; norm uygun değilse sonuç tanı değil, destekleyici veri sayılır.

4 yaşındaki çocuk konuşmuyorsa ne yapılır?

Bu yaşta beklemenin anlamı kalmamıştır. CDC’ye göre 4 yaşındaki çocuk dört ya da daha fazla sözcüklü cümle kurar, şarkı ya da masaldan sözcükler söyler, gününden bir olayı anlatır ve “Mont ne işe yarar?” gibi basit soruları yanıtlar. ASHA, 4 yaşına gelen çocuğun söylediklerinin çoğunun anlaşıldığını ve çoğu zaman ses, sözcük ya da öbek tekrarı yapmadan konuştuğunu belirtir. Bazı seslerde hâlâ hata olabilir; hangi sesin hangi yaşta oturması beklendiğini terapist değerlendirir.

Çocuk 4 yaşında hâlâ tek sözcükle ya da kısa öbeklerle konuşuyorsa, yabancıların çoğu onu anlamıyorsa ya da kreşte ve akranlarıyla iletişimi etkileniyorsa, dil ve konuşma terapistinden değerlendirme isteyin. İşitme testini mutlaka yaptırın. Tanı için çocuk doktorunuzla görüşün. Bu yaşta bekleyip görmek önerilmez; CDC, karşılanmayan her basamakta doktorla görüşmeyi söyler.

5 yaşında çocuk konuşmuyorsa ne yapılır?

CDC’ye göre 5 yaşındaki çocuk en az iki olaylı bir hikâye anlatır, dinlediği hikâye hakkında basit soruları yanıtlar, üçten fazla ileri geri konuşmayla sohbeti sürdürür ve kafiyeli sözcükleri tanır. ASHA, 4-5 yaşta çocuğun dil bilgisi doğru, giderek uzayan cümleler kurduğunu ve seslerinin çoğunu doğru söyleyerek sohbette anlaşıldığını belirtir. Çocuğunuz bu düzeyin çok altındaysa değerlendirme gecikmeden yapılmalıdır.

Klinik çerçevelerde anlaşılırlık okul katılımını etkiliyorsa hedefli destek önerilir ve okuma yazmaya hazırlık becerileri (sesleri ayırt etme, kafiye) izlenir. Bu nedenle 5 yaşında anlaşılmakta zorlanan ya da cümle kurmakta güçlük çeken bir çocuk için terapist değerlendirmesi ve okul öncesi süreçleri birlikte planlanır.

Okul öncesinde hangi süreçler işler? RAM nedir?

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği’nin 2018’de Resmî Gazete’de yayımlanan metnine göre bireylerin eğitsel değerlendirmesi ve tanılaması, Rehberlik ve Araştırma Merkezi’nde (RAM) oluşturulan özel eğitim değerlendirme kurulunca yapılır. İlk başvuruyu okul yönetimi ya da veli yapar. Başvuru için velinin yazılı talebi gerekir. Değerlendirme sonunda özel eğitim ihtiyacı olduğu belirlenen çocuk için Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu Raporu düzenlenir ve çocuk uygun eğitim ortamına ve özel eğitim hizmetine yönlendirilir.

Aynı yönetmelik, 36 ayını tamamlayan ve özel eğitim ihtiyacı olan çocuklar için okul öncesi eğitimin zorunlu olduğunu, çocuğun gelişimine göre bu sürenin uzatılabileceğini yazar. 0-36 aylık çocuklar için erken çocukluk dönemi eğitim hizmeti ise velinin yazılı talebi ve kurul raporu doğrultusunda planlanır. Bir konuşma ve dil sorununun bu kapsama girip girmediğine RAM’daki değerlendirme karar verir. RAM’ın değerlendirmesi eğitseldir; işitme testinin ve dil ve konuşma terapisti değerlendirmesinin yerine geçmez. Metin 2018 tarihlidir; güncel hâli için il ya da ilçe milli eğitim müdürlüğüne ve RAM’a danışın.

Evde ne yapabilirsiniz?

Ebeveyn uygulamalı dil müdahalelerini inceleyen bir meta-analiz (Roberts ve Kaiser, 2011), 18-60 aylık çocuklarda alıcı ve ifade edici dilde olumlu etki buldu. Aşağıdaki öneriler ASHA’nın 2-4 ve 4-6 yaş önerilerine dayanır. Değerlendirme istemenin yerine geçmez; onunla birlikte yürütülür.

Strateji	Nasıl yapılır?	Örnek
Çocuğun söylediğini genişletin	Söylediğini tekrar edin ve bir adım uzatın	Çocuk “Su” derse: “Su mu istedin? Soğuk su getireyim.”
Seçenek sunun	Evet-hayır yerine iki seçenek verin ve cevabı bekleyin	“Elma mı portakal mı istersin?”
Kutudan nesne çıkarın	Tanıdık nesneleri kutuya koyun; çocuk birini çıkarıp adını ve ne işe yaradığını söylesin	“Bu topum. Zıplatıyorum.”
Kategorilerle oynayın	Yiyecek, hayvan, binek gibi gruplardan söz edin; gruba uymayanı bulmasını isteyin	“Ayakkabı elmaya uymaz, yenmez.”
Hazine avı	Çocuğun sevdiği 10 nesneyi saklayın, “masanın altına bak” gibi ipuçları verin	“Sandalyenin arkasında bir şey görüyorum.”
Şarkı ve tekerleme	Konuşmanın ritmini öğretir; çocuk son sözcüğü tamamlasın	“Baş, omuz, diz, …”
Bekleyin	Konuşması için birkaç saniye sessizce bakın; “söyle” diye zorlamayın	Soruyu sorun, yüzüne bakın, bekleyin

Kısa cümlelerle konuşun, çocuğun ilgisini izleyin, her gün birlikte kitap okuyun. Ekran süresinin ve oyuncağın konuşma üzerindeki etkisi için 2 yaşında çocuk konuşmuyor yazısına, yaşa göre sözcük ve cümle beklentileri için Çocuk Kaç Yaşında Konuşur? yazısına bakabilirsiniz.

Ne zaman bir uzmana başvurmalısınız?

Önce, beklemeden çocuk doktoruna başvurun:

Daha önce söylediği sözcükleri söylemez olduysa ya da başka bir beceriyi kaybettiyse (her yaşta)
Seslenince tutarsız tepki veriyorsa, sık kulak enfeksiyonu geçiriyorsa ya da işitmesinden kuşkulanıyorsanız; önce işitme testi yapılmalıdır
Nöbet geçirdiyse ya da yutma ve solunum sorunu eşlik ediyorsa

Dil ve konuşma terapistine başvurun:

3 yaşında hiç ya da çok az konuşuyor, sözcükleri birleştirmiyor ya da yönergeleri anlamıyorsa
Yakın aile bile onu çoğunlukla anlayamıyorsa; 4-5 yaşında yabancıların çoğu anlamıyorsa
24. ayda 50’den az sözcük söylüyordu ya da iki sözcüğü birleştirmiyordu ve hâlâ sınırlıysa
Adına tepki vermiyorsa ya da jest ve işaret çok azsa; bunlar tanı koydurmaz, sosyal iletişim açısından ek değerlendirme gerektirir
Okula başlamadan önce kaygınız varsa

Terapiste danışmak, hemen terapiye başlamak demek değildir. Değerlendirme sonunda izlem, aile stratejileri ya da terapi önerilebilir.

Terapistiniz size bir ev çalışması verdiyse bunu Diltigo uygulamasında yapabilirsiniz; veli hesabı ücretsizdir ve App Store ya da Google Play üzerinden ulaşılır. Uygulama değerlendirmenin ve günlük etkileşimin yerine geçmez. Daha geniş çerçeve için Konuşma Gecikmesi ve Dil ve Konuşma Terapisi Nedir? yazılarına bakın. Tüm veli rehberleri Veliler İçin sayfasındadır.

Geç konuşmanın otizmle ilişkisini ve sosyal iletişimde bakılacak işaretleri Geç Konuşmak Otizm Belirtisi mi? yazısında bulabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

3 yaşında çocuk kaç kelime ve cümle kurmalı?

Kaynaklar sözcük sayısı vermez, işlevi tarif eder. CDC’ye göre 3 yaşındaki çocuk karşılıklı sohbet eder, soru sorar, resimdeki eylemi söyler ve çoğu zaman başkalarınca anlaşılır. ASHA sözcüklerin sık sık birleştiğini belirtir. Bu basamaklar karşılanmıyorsa ve çocuk çok az konuşuyorsa değerlendirme isteyin.

3 yaşında konuşmayan çocuk hangi doktora götürülür?

İlk adım çocuk doktoru ya da aile hekimidir; gelişimsel tarama ve işitme testi isteyin. Ardından dil ve konuşma terapisti çocuğun dilini değerlendirir. Sosyal iletişimde sınırlılık varsa çocuk ve ergen psikiyatrisi, nöbet ya da beceri kaybı varsa çocuk nörolojisi gündeme gelir. Yönlendirmeyi hekiminiz yapar.

3 yaşında çocuk konuşmuyorsa beklemek doğru mudur?

Hayır. CDC, bir ya da daha fazla basamak karşılanmıyorsa beklememeyi ve çocuk doktorundan gelişimsel tarama istemeyi söyler. 24. ayda 50’den az sözcük ya da sözcük birleşimi yokluğu zaten değerlendirme eşiğidir. Bazı çocuklar yaşıtlarını yakalar ama bunu baştan bilmek mümkün değildir; bu yüzden değerlendirme geciktirilmez.

4 yaşındaki çocuk konuşmuyorsa ne yapılır?

Önce işitme testi yaptırın, ardından dil ve konuşma terapistinden değerlendirme isteyin. CDC’ye göre 4 yaşındaki çocuk dört ya da daha fazla sözcüklü cümleler kurar ve gününü anlatır. Yabancılar çocuğun çoğunu anlamıyorsa ya da akran iletişimi etkileniyorsa süreci hemen başlatın. Bu yaşta beklemenin anlamı kalmamıştır.

5 yaşında çocuk konuşmuyorsa okula başlayabilir mi?

Okul çağı yaklaşırken değerlendirme öncelik kazanır. 5 yaşındaki çocuk beklenen düzeyin çok altındaysa terapist değerlendirmesi ve okul öncesi süreçleri birlikte planlanır. Velinin yazılı talebiyle Rehberlik ve Araştırma Merkezi’ne başvurulabilir. Eğitsel değerlendirme işitme testinin ve terapist değerlendirmesinin yerine geçmez.

RAM’a nasıl başvurulur?

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği’ne göre ilk başvuruyu veli ya da okul yönetimi yapar. Başvuru için velinin yazılı talebi gerekir. RAM’daki özel eğitim değerlendirme kurulu eğitsel değerlendirme yapar ve özel eğitim ihtiyacı varsa rapor düzenleyerek çocuğu uygun hizmete yönlendirir. Güncel işleyiş için il ya da ilçe milli eğitim müdürlüğüne danışın.

İki dilli çocuk 3 yaşında az konuşabilir mi?

İki dil duyan çocuğun sözcükleri iki dile dağılır, bu yüzden toplam sözcük sayısına bakılır. ASHA, çok dilliliğin dil gelişimini engellediğinin gösterilmediğini belirtir. Yine de çocuk her iki dilde de çok az iletişim kuruyorsa değerlendirme geciktirilmemeli; terapist iki dili birlikte dikkate alır.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için bir dil ve konuşma terapistine ya da hekime başvurun.