Dil Gelişimini Destekleyen Oyunlar: Yaşa ve Hedefe Göre

Dil gelişimini destekleyen oyunlar pahalı oyuncak gerektirmez; gündelik rutinin içinde, çocukla yüz yüze oynanır. Bebeklikte ses ve cee oyunu, 2-3 yaşta kutudan nesne çıkarma ve seçenek sunma, 3-5 yaşta hazine avı, kategori ve hikâye oyunları işe yarar. ASHA önerileri çocuğun ilgisini izlemeyi, adlandırmayı ve cevap için beklemeyi öne çıkarır.

Bu yazıda:

Yaş ve hedefe göre oyun tablosu
0-12 ay, 1-2 yaş, 2-3 yaş ve 3-5 yaş için 21 oyun (nasıl oynanır, hangi beceriyi destekler, yetişkin ne der)
Oyun sırasında kullanılacak kaynaklı aile stratejileri
Dil gelişimini destekleyen oyuncaklar ve pilli oyuncak uyarısı
Ne zaman oyunla yetinilmez, uzmana gidilir

Hangi yaşta hangi hedef için hangi oyun?

Aşağıdaki tablo oyunları beş hedefe göre dağıtır. Bir oyun birden fazla hedefe hizmet eder; tabloya ana hedefi yazdık. Oyunların çoğu ASHA’nın ebeveynler için yayımladığı yaşa göre önerilere dayanır; malzeme ve örnek cümleler bizim uyarlamamızdır. Malzeme olarak evdeki eşyalar yeter.

Hedef	0-12 ay	1-2 yaş	2-3 yaş	3-5 yaş
Sözcük dağarcığı	Günlük rutini anlatma	Hayvan sesleri	Kutudaki nesneler, aile fotoğrafları	Kategori oyunu, ben görüyorum
Anlama ve yönerge	Cee oyunu (anlama başlangıcı)	Nerede? oyunu, ver bana oyunu	Evet-hayır oyunu	Hazine avı, komut oyunu
Cümle kurma	Ses ping-pongu	Vücut parçaları şarkısı	Seçenek oyunu, kukla oyunu	Saçma resim, çocuk yönetsin
Sıra alma	Ses ping-pongu, cee oyunu	Ver bana oyunu	Kukla oyunu	Masa oyunu, rol oyunu
Hikâye anlatma	Resimli kitaba bakma	Kitapta resim adlandırma	Fotoğraftan anlatma	Önce-sonra anlatımı, rol oyunu

0-12 ay: ses, bakış ve sıra alma oyunları

Bu yaşta hedef konuşmak değil, iletişimin temelini kurmaktır. ASHA, bebeğin çıkardığı seslere bakıp karşılık vermeyi, jestlerle konuşmayı ve taklit oyunlarını önerir.

Ses ping-pongu. Bebek ses çıkarınca yüzüne bakın ve sesi tekrarlayın, sonra susup onun sırasını bekleyin. Hedef: sıra alma ve ses. Siz: “Aaa. Sen aaa dedin. Bir daha söyle bakalım.”
Cee oyunu ve alkış. Yüzünüzü saklayıp gösterin; alkışı ya da el sallamayı gösterip taklit etmesini bekleyin. ASHA bunun sıra almayı ve jest kullanmayı öğrettiğini söyler. Siz: “Anne nerede? Cee. İşte burada.”
Günlük rutini anlatma. Banyo, giyinme ve yemekte yaptıklarınızı kısa cümlelerle anlatın. Hedef: sözcük dağarcığı. Siz: “Şimdi çorabını giyiyoruz. Çorap ayağında.”

1-2 yaş: ara ve bul, taklit et, adlandır

Bu yaşta çocuk yönergeleri anlamaya, işaret etmeye ve ilk sözcüklere başlar. ASHA’nın 13-18 ay listesinde “nerede” sorusuna bakmak, “bana topu ver” gibi yönergeleri izlemek ve bir ya da daha fazla vücut parçasını göstermek yer alır.

Nerede? oyunu. Oyuncağı bezin altına saklayın ve çocuğa buldurun. Hedef: anlama. Siz: “Top nerede? Bulduk. Top burada.”
Ver bana oyunu. Nesneleri sırayla isteyin, çocuk uzatınca teşekkür edin. Hedef: yönerge ve sıra alma. Siz: “Topu bana ver. Teşekkür ederim, şimdi sen al.”
Hayvan sesleri. Resimli kitapta ya da figürlerle hayvanı gösterin, sesini birlikte çıkarın. ASHA, hayvan seslerinin sesle hayvan arasında bağ kurmaya yaradığını söyler. Siz: “Köpek ne der? Hav hav.”
Vücut parçaları şarkısı. Şarkıyla parçaları gösterin; çocuk bir sözcüğü tamamlasın diye durun. Hedef: sözcük ve cümle. Siz: “Burnum nerede? İşte burnum.”

2-3 yaş: kutu, seçenek, fotoğraf ve kukla

2-3 yaşta çocuk sözcükleri birleştirmeye başlar. Oyunun amacı çocuğun söylediğini bir adım uzatmaktır. ASHA’nın bu yaş önerileri kutu, seçenek, fotoğraf ve kukla gibi basit araçlara dayanır.

Kutudaki nesneler. Tanıdık nesneleri (top, kaşık, çorap) kutuya koyun. Çocuk birini çıkarıp adını ve ne işe yaradığını söylesin; ASHA bunu açıkça önerir. Siz: “Bu top. Topu zıplatıyoruz.”
Seçenek oyunu. “Süt ister misin?” yerine iki seçenek sunun; yanıtı bekleyin ve sözcükle, jestle ya da göstererek verilen cevabı kabul edin. ASHA seçenek sunmayı öneriyor. Siz: “Elma mı muz mu? Muz istedin, buyur.”
Evet-hayır oyunu. Saçma sorular sorun ve çocuğun sizi “kandırmasına” izin verin. Hedef: anlama ve soru. Siz: “Domuz uçar mı? Hayır, uçmaz.”
Aile fotoğrafları. Kişileri adlandırın, ne yaptıklarını konuşun. Hedef: sözcük ve cümle. Siz: “Bu babaannen. Babaannen ne yapıyor? Gülüyor.”
Kukla oyunu. Evdeki çorap ya da bez bebekle kukla yapın; farklı seslerle konuşturun. Hedef: sıra alma ve cümle. Siz: “Merhaba, ben Pofuduk. Sen kimsin?”

3-5 yaş: yönerge, kategori, açıklama ve hikâye

Bu yaşta cümleler uzar, çocuk soru sorar ve hikâye anlatmaya başlar. ASHA’nın 2-6 yaş önerileri yönerge izlemeyi, kategorileri, tanımlamayı ve anlatmayı hedefler.

Hazine avı. Çocuğun sevdiği on eşyayı eve ya da bahçeye saklayın, “masanın altına bak” gibi ipuçları verin. ASHA resimli bir liste yapmayı da önerir. Hedef: yönerge ve konum sözcükleri. Siz: “Sandalyenin arkasında bir şey görüyorum.”
Komut oyunu. Bir ya da iki adımlı komutlar verin, sonra rolleri değiştirip komutu çocuk versin; ASHA bu tür oyunların dinlemeyi ve yönerge izlemeyi desteklediğini söyler. Siz: “Önce zıpla, sonra alkışla.”
Hangisi aralarına uymuyor? Üç nesne gösterin, ikisi aynı gruptan olsun. Hedef: kategori ve sözcük dağarcığı. Siz: “Elma, muz, ayakkabı. Hangisi uymuyor? Ayakkabı yenmez.”
Ben görüyorum. Bir şeyi tarif edin, çocuk bulsun; sonra rolleri değiştirin. ASHA’nın örneği saat: “Duvarda, yuvarlak, saati gösteriyor.” Hedef: tanımlama ve cümle.
Saçma resim. Dergiden kestiğiniz parçaları yapıştırıp komik bir resim yapın (köpek arabayı sürüyor) ve nedenini anlattırın. Siz: “Bu neden komik?”
Rol oyunu. Market, doktor, ev gibi günlük olayları canlandırın. ASHA, bunun toplumsal becerileri ve hikâye anlatmayı desteklediğini belirtir. Siz: “Sen satıcı ol, ben müşteriyim. Ne almak istiyorum?”
Önce-sonra anlatımı. Yemek yaparken ya da hikâye okurken sırayı konuşun. Hedef: hikâye anlatma. Siz: “Önce ne yaptık? Sonra? En sonunda ne oldu?”
Çocuk yönetsin. Çocuk size kule yapmayı anlatsın, siz onun dediğini yapın. ASHA bu oyunu önerir. Siz: “Hangi bloğu koyayım? Bana söyle.”
Masa oyunu. Basit kurallı bir oyunda sırayla oynayın ve kuralları konuşun. Hedef: sıra alma, kural izleme. Siz: “Sıra sende. Zarı at, kaç geldi?”

Bu yazıdaki oyunlar çevrimdışı, evde ve çoğunlukla malzemesiz oynanır. Oyun sırasında çocuğa “söyle” diye baskı yapmayın; doğru ifadeyi siz model olarak söyleyin.

Oyun sırasında hangi aile stratejileri kanıtlıdır?

Ebeveyn uygulamalı dil müdahalelerini inceleyen bir meta-analiz (Roberts ve Kaiser, 2011), 18-60 aylık çocuklarda alıcı ve ifade edici dil üzerinde olumlu etki buldu. Analize 18 çalışma alındı. Yazarlar bu müdahalelerin küçük çocuklar için etkili bir yaklaşım olduğu sonucuna vardı. ASHA’nın geç dil çıkışı sayfası, dili uyaran etkileşim biçimlerini şöyle sıralar:

Strateji	Ne demek?	Örnek
Karşılık verin	Çocuğun iletişim girişimine doğrudan yanıt verin	Çocuk uzanıp “o” derse: “Topu mu istiyorsun?”
Dil modeli olun	Çocuğun düzeyinin bir adım üstünde konuşun	“Top yuvarlandı. Büyük top.”
Jest modeli olun	Konuşurken işaret edin, bakın	Topu gösterip “top” deyin
Taklit edin ve genişletin	Çocuğun eylemini ya da sözünü uzatın	“Su” deyince: “Su istedin”
Çabayı pekiştirin	İletişim girişimini ödüllendirin	“Bana söyledin, teşekkürler.”
Zaman tanıyın	Cevap için birkaç saniye bekleyin	Soruyu sorun ve yüzüne bakın

Bu stratejiler oyunun içinde, dakika saymadan uygulanır. ASHA, ailenin mevcut rutinlerinden yola çıkılmasını ve oyuna dayalı, çocuk merkezli etkinlikleri önerir. Konuşma gecikmesi şüphesinde bu stratejiler değerlendirmenin yerine geçmez; ayrıntılı tablo için 2 yaşında çocuk konuşmuyor yazısına bakın.

Dil gelişimini destekleyen oyuncaklar nasıl seçilir?

Oyuncağın kendisi dil öğretmez. Dili çocukla yetişkin arasındaki konuşma taşır. Sosa’nın 2016 tarihli kontrollü deneyi bunu gösterir. Araştırmacı 10-16 aylık bebekler ve ebeveynleri arasındaki 26 çifte elektronik oyuncak, geleneksel oyuncak ve kitapla 15 dakikalık oyun oturumları yaptırdı. Elektronik oyuncakla oynarken yetişkin daha az sözcük söyledi, karşılıklı konuşma ve ebeveynin çocuğa verdiği yanıt sayısı daha düşüktü, bebek de kitaba göre daha az ses çıkardı. Yazar bu yüzden elektronik oyuncakların teşvik edilmemesini öneriyor.

Çalışma küçüktür ve tek yaş grubuyla yapıldı; sonuçlar 3-5 yaş için doğrudan genellenemez. Yine de pratik bir ders çıkar: sesli, ışıklı, pilli oyuncak konuşmanın yerini alıyorsa kutuya kaldırın. Blok, bebek, hayvan figürleri, kukla, mutfak gereçleri, boş kutular ve resimli kitaplar birçok şekilde oynanabilir ve yetişkinin konuşmasına alan bırakır. Bu öneri çalışmanın doğrudan bulgusu değil, bulgudan yapılan bir uygulamadır.

Resimli kartlar da konuşmayı başlatan araçtır. Uygulamadaki kart setlerini tanıtan sayfalar duygu, eylem, hikâye, hayvan, meyve-sebze ve günlük yaşam kartlarını gösterir; kartlar çocukla yetişkin arasındaki sohbete eşlik eder. Oyun temelli öğrenme hakkında daha geniş bir bakış için Oyunla Öğrenme yazısına da bakabilirsiniz.

Ne zaman bir uzmana başvurmalısınız?

Önce, beklemeden çocuk doktoruna başvurun:

Daha önce söylediği sözcükleri söylemez olduysa ya da başka bir beceriyi kaybettiyse (her yaşta)
Seslenince tutarsız tepki veriyorsa, sık kulak enfeksiyonu geçiriyorsa ya da işitmesinden kuşkulanıyorsanız; önce işitme testi yapılmalıdır
Nöbet geçirdiyse ya da yutma ve solunum sorunu eşlik ediyorsa

Dil ve konuşma terapistine başvurun:

24. ayda 50’den az sözcük söylüyor ya da iki sözcüğü birleştirmiyorsa
Basit yönergeleri izlemiyorsa ya da anlamakta güçlük çekiyorsa
Adına tepki vermiyorsa ya da jest ve işaret çok azsa; bunlar tanı koydurmaz, sosyal iletişim açısından ek değerlendirme gerektirir
Çok sözcük söylüyor ama çevresi onu anlayamıyorsa
Bu oyunlara rağmen aylar içinde ilerleme görmüyorsanız

Oyun, değerlendirmenin yerine geçmez. Terapiste danışmak, hemen terapiye başlamak demek değildir; sonuçta izlem, aile stratejileri ya da terapi önerilebilir.

Terapistiniz size bir ev çalışması verdiyse bunu Diltigo uygulamasında yapabilirsiniz; veli hesabı ücretsizdir ve App Store ya da Google Play üzerinden ulaşılır. Uygulama değerlendirmenin ve günlük etkileşimin yerine geçmez. Resimli kartları görmek için kart setleri, hayvan, eylem, hikâye, duygu, meyve-sebze ve günlük yaşam kartları sayfalarına bakın. Yaşa göre beklentiler için Çocuk Kaç Yaşında Konuşur? yazısı, tüm veli rehberleri için Veliler İçin sayfası yardımcı olur.

Bu oyunları haftaya yayan örnek bir plan için Çocuklar İçin Evde Konuşma Egzersizleri yazısına bakın.

Sıkça Sorulan Sorular

Dil gelişimini destekleyen en iyi oyun hangisidir?

Tek bir en iyi oyun yoktur. ASHA, çocuğun ilgisini izlemeyi, gördüklerinizi adlandırmayı, söylediğini genişletmeyi ve cevap için beklemeyi öne çıkarır. Yaşa uygun, çocuğun sevdiği ve yetişkinin konuşabildiği her oyun işe yarar. Bebeklikte cee ve ses oyunları, 2-3 yaşta kutu ve seçenek oyunları, 3-5 yaşta hazine avı ve hikâye oyunları uygundur.

Konuşmayan çocukla hangi oyunlar oynanır?

Önce jest, bakış ve taklit oyunları: cee, alkış, el sallama, “nerede” oyunu ve seçenek sunma. Çocuğun söz, jest ya da göstermeyle cevap vermesini kabul edin. Bu oyunlar desteklemek içindir. 24. ayda 50’den az sözcük ya da sözcük birleşimi yokluğu gibi eşikler varsa oyunla yetinmeyin, terapistten değerlendirme isteyin.

Dil gelişimini destekleyen oyunlar günde kaç dakika oynanmalı?

Okuduğumuz kaynaklar kesin bir süre önermiyor. ASHA, oyunun ve dil fırsatlarının ailenin günlük rutinlerinin içine yerleştirilmesini önerir. Yemek, banyo, giyinme ve kitap saati kısa oyunlara dönüşebilir. Önemli olan sayı değil, çocukla karşılıklı konuşma fırsatıdır. Terapistiniz belirli bir süre önerdiyse onu izleyin.

Pilli ve sesli oyuncaklar dil gelişimini engeller mi?

Kesin bir neden-sonuç ilişkisi gösterilmedi. Sosa’nın 26 bebek-ebeveyn çiftiyle yaptığı deneyde elektronik oyuncak, yetişkinin konuşmasını ve karşılıklı sohbeti azalttı. Bu nedenle konuşmayı azaltan sesli, ışıklı oyuncakları sınırlayıp blok, bebek, kukla ve kitaba yönelmek makul bir seçimdir.

Okul öncesi dil gelişimi oyunları hangi yaşta başlar?

Doğumdan itibaren başlar. ASHA, bebeğin seslerine karşılık vermeyi, taklit oyunlarını ve her gün kitap okumayı doğumdan 2 yaşa kadar önerir. 2-4 yaşta seçenek, kutu ve kukla oyunları, 4-6 yaşta tahmin ve hikâye oyunları öne çıkar.

Oyunlar dil ve konuşma terapisinin yerine geçer mi?

Geçmez. Oyunlar günlük etkileşimi artırır ve terapistin önerdiği stratejileri evde sürdürmeyi kolaylaştırır. Gelişimde gecikme şüphesi varsa işitme testi ve terapist değerlendirmesi gerekir. Oyunlar bu sürecin eşlikçisidir; terapistin önerdiği hedefleri evde günlük hayata taşımanıza yardım eder.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için bir dil ve konuşma terapistine ya da hekime başvurun.