Dil ve konuşma terapistinin Türkiye’deki yasal tanımı, yönetmelikte sayılan görevleri, hekim yönlendirmesi olmadan çalışabildiği durumlar, ASHA’nın saydığı hizmet alanları ve mesleğe giriş yolu.
Dil ve Konuşma Terapisti Ne İş Yapar? Görevleri ve Çalışma Alanları
Dil ve konuşma terapisti ne iş yapar sorusunun yasal yanıtı 1219 sayılı Kanun’dadır: ses, konuşma ve dil bozukluklarının önlenmesi için çalışır ve ilgili uzman hekimin teşhis koyduğu yutma, dil ve konuşma bozukluklarının rehabilitasyonunu yapar. 2014 tarihli görev yönetmeliği bunu önleme, farkındalık, değerlendirme, terapi ve alternatif iletişim eğitimi olarak ayrıntılandırır; kekemelik gibi bazı durumlarda hekim yönlendirmesi olmadan terapiye izin verir.
Dil ve konuşma terapisti ne iş yapar, kanun nasıl tanımlar?
1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San’atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun’un ek 13. maddesinin (d) bendine göre dil ve konuşma terapisti, dil ve konuşma terapisi alanında lisans eğitimi veren fakülte ya da yüksekokuldan mezun olan veya başka bir lisans üzerine bu alanda yüksek lisans ya da doktora yapan sağlık meslek mensubudur.
Tanımın iş tarifi iki parçalıdır. Birincisi önlemedir: bireylerin ses, konuşma ve dil bozukluklarının önlenmesine yönelik çalışmalar. İkincisi rehabilitasyondur: ilgili uzman tabip tarafından teşhisi konmuş yutkunma, dil ve konuşma bozukluklarının rehabilitasyonu. Teşhis hekimin, rehabilitasyonun planlanması ve yürütülmesi terapistin işidir. Bölümün eğitimi ve unvanın korunması için dil ve konuşma terapisi bölümü yazısına bakabilirsiniz; bu yazı mesleğin günlük işine odaklanır.
Yönetmelik dil ve konuşma terapistine hangi görevleri verir?
Sağlık Meslek Mensupları ile Sağlık Hizmetlerinde Çalışan Diğer Meslek Mensuplarının İş ve Görev Tanımlarına Dair Yönetmelik 22 Mayıs 2014’te Resmî Gazete’de yayımlandı. Ek-1’deki dil ve konuşma terapisti başlığı altında altı görev sayılır:
- İletişim, dil, konuşma, ses ve yutma sağlığı alanında önleyici programlarda görev almak.
- Toplumda ve bireylerde ses, konuşma ve dil bozukluklarına neden olabilecek risk faktörlerine yönelik farkındalık geliştirilmesi için çalışma yapmak.
- Ek-1/B’de sayılan durumlarda terapi ve rehabilitasyon yapmak.
- İlgili uzman hekim tarafından yönlendirilen dil, konuşma, ses ve yutma patolojisi olan hastaların kendi alanıyla ilgili değerlendirmesini, terapi ve rehabilitasyon planlamasını yapmak ve uygulamak.
- Bilgisayar destekli konuşma cihazları, trakeoözofageal protezler, elektrolarinks, iletişim panoları gibi alternatif ve destekleyici yardımcı araçlar ile jest ve işaret dili gibi yardımcı sistemler konusunda hastaya eğitim vermek.
- Özel gereksinimi olanlar için bireyselleştirilmiş eğitim programlarında görev almak.
Bu liste yönetmeliğin 2014’te yayımlanan metnindendir. Yönetmelik sonradan değiştirildiği için güncel hâlini mevzuat.gov.tr’den kontrol etmek gerekir.
Hangi durumlarda hekim yönlendirmesi olmadan terapi yapılabilir?
Yönetmeliğin Ek-1/B listesi, dil ve konuşma terapistinin ilgili uzman hekimin teşhisine ve yönlendirmesine bağlı olmadan terapi ve rehabilitasyon yapabileceği durumları sayar. Listede olmayan durumlarda hekim teşhisi ve yönlendirmesi gerekir.
| Ek-1/B’deki durum | Listedeki örnekler |
|---|---|
| Disleksi ve diğer sembolik işlev bozuklukları | Disleksi ve aleksi, agnozi, apraksi |
| Rezonans | Hipernazalite ve hiponazalite |
| Konuşma ve dilin özel gelişimsel bozuklukları | Özel konuşma artikülasyon bozukluğu, ifade edici ve alıcı dil bozukluğu, epilepsinin eşlik ettiği kazanılmış afazi (Landau-Kleffner) |
| Okul becerilerinde özel gelişimsel bozukluklar | Okuma ve heceleme, aritmetik beceri bozuklukları |
| Akıcılık | Kekemelik, hızlı konuşma |
Listede yutma bozukluğu, ses bozukluğu ya da inme sonrası afazi yer almaz. Bu durumlarda süreç hekimle başlar. Yutarken öksürme ya da boğulma, ıslak ses veya birkaç haftayı aşan ses kısıklığı varsa ilk adım hekim değerlendirmesidir; ayrıntılar yutma bozukluğu ve ses bozukluğu yazılarında. Konuşma ya da dil aniden kaybolduysa, durum listede geçse de geçmese de önce acil hekim değerlendirmesi gerekir (112).
Bu düzen ABD’den farklıdır. ASHA’nın meslek kapsamı belgesi, dil ve konuşma terapistlerini hizmetleri başka bir meslek mensubunca reçete edilmeyen ya da denetlenmeyen özerk profesyoneller olarak tanımlar, bazı çalışma ortamlarında reçete şartı aranabileceğini de ekler. Yabancı kaynak okurken bu farkı akılda tutmak gerekir.
Dil ve konuşma terapisti hangi alanlarda çalışır?
ASHA, mesleği yaşam boyu iletişim ve yutma alanlarında çalışan bir meslek olarak tanımlar. Meslek kapsamı belgesindeki hizmet alanları ve belgenin her alan için verdiği örnekler şöyledir:
| Alan | ASHA’nın örnekleri |
|---|---|
| Akıcılık | Kekemelik, bozuk akıcılıkta hızlı konuşma (cluttering) |
| Konuşma üretimi | Motor planlama ve yürütme, artikülasyon, fonoloji |
| Sözlü ve yazılı dil | Sesbilgisi, biçimbilgisi, sözdizimi, anlambilim, dil kullanımı, dil öncesi iletişim, okuma ve yazma |
| Bilişsel iletişim | Dikkat, bellek, problem çözme, yürütücü işlevler |
| Ses | Ses kalitesi, perde, şiddet, larenks olmadan ses üretimi |
| Rezonans | Hipernazalite, hiponazalite, kapalı (cul-de-sac) rezonans |
| Beslenme ve yutma | Ağız, yutak ve yemek borusu evreleri; seçici yeme gibi tipik olmayan yeme |
| İşitsel habilitasyon ve rehabilitasyon | İşitme kaybından etkilenen konuşma, dil ve dinleme; işitsel işlemleme |
ASHA bu listenin tam olmadığını, okuryazarlık gibi alanların gelişmeye devam ettiğini de not eder.
Tarsus Üniversitesi’nin tanıtım broşürü Türkiye’deki mezunların çalışabileceği yerleri özel eğitim ve rehabilitasyon merkezleri, dil ve konuşma danışmanlık merkezleri, rehberlik araştırma merkezleri, yaşlı bakım merkezleri ve eğitim araştırma ya da devlet hastaneleri olarak sayar; lisansüstü eğitim alanlar üniversitelerde akademisyen olarak da çalışabilir.
Bir dil ve konuşma terapistinin işi günlük olarak neleri kapsar?
ASHA’nın meslek kapsamı belgesi hizmeti sekiz başlıkta toplar: iş birliği, danışmanlık, önleme ve sağlıklı yaşam, tarama, değerlendirme, terapi, yöntem ve teknoloji kullanımı, toplum ve sistem düzeyinde çalışma. Bir çocuk kliniğinde bu başlıklar şöyle bir haftaya dönüşür:
- Değerlendirme: öykü alma, ağız yapısı ve hareketlerinin incelenmesi, konuşma ve dil örneği, yaşa uygun testler. Türkçe testler için dil ve artikülasyon değerlendirme testleri yazısına bakın.
- Terapi: hedef seçimi, seans planı, ölçüm ve ilerlemeye göre planın güncellenmesi.
- Danışmanlık: ASHA’ya göre bireyi ve aileyi bilgilendirmek, karar vermelerine destek olmak, iletişim ve yutma dışındaki danışmanlık ihtiyaçları için başka uzmana yönlendirmek.
- İş birliği: hekim, odyolog, öğretmen ve psikologla ortak karar. ASHA, kapsamların örtüşmesinin sağlık ve eğitim ortamlarında olağan olduğunu ve terapistin diğer meslek mensuplarıyla birlikte çalıştığını yazar.
- Önleme ve tarama: riskli çocukların erken fark edilmesi, ailelere bilgi verilmesi. ASHA’nın örneklerinden biri, erken kekemelik için risk etkenleri hakkında ailelerin bilgilendirilmesidir.
- Yardımcı ve alternatif iletişim: konuşmanın yetmediği durumda iletişim panosu, cihaz ya da işaret sistemi öğretimi; yönetmelikte de ayrı bir görev olarak geçer.
Seans dışındaki iş de bu tanımın parçasıdır: ölçüm kaydı, rapor, ev çalışması hazırlığı ve aileyle yazışma. Velilere mesleği anlatmak için dil ve konuşma terapisi nedir yazısı paylaşılabilir.
Dil ve konuşma terapisti nasıl olunur, mezuniyet sonrası ne yapılır?
Kanundaki tanım mesleğe iki giriş yolu verir: dil ve konuşma terapisi lisansı ya da başka bir lisanstan sonra bu alanda yüksek lisans veya doktora. Lisans programı dört yıldır; ders içeriği ve programı olan üniversiteler bölüm yazımızda ayrıntılı anlatılıyor.
Mezuniyetten sonra uzmanlaşma genellikle bir alan seçerek ilerler: çocuk dili, konuşma sesi bozuklukları, akıcılık, yetişkin nörojenik bozukluklar, ses ya da yutma. Bu alanlarda kısa ve konu odaklı eğitimler için Diltigo Akademi sayfasındaki programlara bakılabilir. Mesleğe yeni başlayanlar için ilk somut adım, çalışmak istedikleri ortamdaki bir terapisti birkaç seans boyunca gözlemlemek ve o ortamda en sık görülen beş durumu not etmektir. Terapistlere yönelik diğer yazılar Terapistler İçin bölümünde.
Sıkça Sorulan Sorular
DKT nedir?
DKT, meslek içinde dil ve konuşma terapisi ya da dil ve konuşma terapisti için kullanılan kısaltmadır. 1219 sayılı Kanun’daki tanıma göre bu meslek mensubu önleme çalışmaları yapar ve hekimin teşhis ettiği yutma, dil ve konuşma bozukluklarında rehabilitasyonu yürütür; bir sağlık meslek mensubudur.
Dil ve konuşma terapisti nasıl olunur?
Kanuna göre iki yol vardır: bu alandaki lisans programını bitirmek ya da başka bir lisansın üzerine alanda yüksek lisans veya doktora yapmak. Lisans programı dört yıldır; dersler ve üniversiteler için bölüm yazımıza bakabilirsiniz.
Hekim raporu olmadan dil ve konuşma terapistine gidilebilir mi?
Bazı durumlarda evet. 2014 tarihli yönetmeliğin Ek-1/B listesi kekemelik, hızlı konuşma, gelişimsel konuşma ve dil bozuklukları, hipernazalite ve hiponazalite gibi durumlarda hekim yönlendirmesi olmadan terapi yapılabileceğini sayar. Yutma bozukluğu gibi listede olmayan durumlarda rehabilitasyon uzman hekimin teşhisine ve yönlendirmesine bağlıdır.
Dil ve konuşma terapisti yetişkinlerle de çalışır mı?
Evet. ASHA, mesleği iletişim ve yutma alanlarında yaşam boyu hizmet veren bir meslek olarak tanımlar. İnme sonrası afazi, motor konuşma bozuklukları, ses bozuklukları ve yutma güçlüğü yetişkin alanlarıdır. Türkiye’de bu durumların çoğunda rehabilitasyon ilgili uzman hekimin teşhis ve yönlendirmesiyle başlar.
Dil ve konuşma terapisti çalışma alanları nelerdir?
Hizmet verilen alanlar konuşma sesi üretimi, akıcılık, dil, bilişsel iletişim, ses, rezonans, beslenme, yutma ve işitmeyle ilişkili iletişimdir. Türkiye’de hastaneler, rehabilitasyon ve danışmanlık merkezleri, rehberlik ve araştırma merkezleri, yaşlı bakım kurumları ve üniversiteler bu yerler arasındadır.
Kaynaklar
- 1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San’atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun, ek madde 13 (d) — https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=1219&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=3
- Sağlık Meslek Mensupları ile Sağlık Hizmetlerinde Çalışan Diğer Meslek Mensuplarının İş ve Görev Tanımlarına Dair Yönetmelik, Resmî Gazete 22.05.2014, sayı 29007 — https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/05/20140522-14.htm
- Aynı Yönetmeliğin ekleri (Ek-1, Ek-1/B), Resmî Gazete 22.05.2014 — https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2014/05/20140522-14-1.pdf
- ASHA. Scope of Practice in Speech-Language Pathology, 2016 — https://www.asha.org/policy/sp2016-00343/
- Tarsus Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi. Dil ve Konuşma Terapisi tanıtım broşürü — https://www.tarsus.edu.tr/Images/Uploads/brosur/dil_ve_konusma_terapisi_brosur.pdf
