Afazi Nedir? Tipleri Karşılaştırma Tablosu (Broca, Wernicke, Global, Anomik)

Afazi, çoğunlukla inme ya da beyin hasarı sonrasında gelişen, dilin anlaşılmasını ve üretilmesini etkileyen edinilmiş nörojenik bir dil bozukluğudur. Afazi tipleri akıcılık, işitsel anlama, tekrar ve adlandırma örüntüsüne göre ayrılır: Broca tipi akıcı olmayan, Wernicke tipi akıcı ama anlaması bozuk, global tip her alanda ağır, anomik tip ise adlandırma baskındır. İnme sonrası ani başlayan konuşma bozukluğu acildir; önce hekime başvurulur.

Bu yazıda:

• Afazinin tanımı ve akıcı / akıcı olmayan ayrımı
• Tip × akıcılık × anlama × tekrar × adlandırma × lezyon bölgesi tablosu
• Sınıflamanın sınırları ve ayırıcı tanıda akılda tutulacaklar
• Türkçe uyarlaması yayımlanmış değerlendirme araçları
• Müdahale yaklaşımları ve kanıt düzeyi (Cochrane, ESO, ASHA)
• Acil durum ve yönlendirme ölçütleri

Afazi nedir?

ASHA afaziyi, beynin tipik olarak sol yarıküresindeki bir hasarın dil ağının temel öğelerini etkilediği, edinilmiş nörojenik bir dil bozukluğu olarak tanımlar. NIDCD’ye göre inme afazinin başlıca nedenidir ve inmeden sağ çıkanların yaklaşık üçte birinde afazi görülür. Avrupa İnme Örgütü (ESO) kılavuzu da inme geçirenlerin üçte birinin afazi geliştirdiğini, bunun konuşma, konuşmayı anlama, okuma ve yazmada sorun yarattığını ve depresyon ile daha kötü inme iyileşmesiyle ilişkili olduğunu yazar.

Afazi tek bir modaliteyle sınırlı değildir. Cochrane derlemesi afaziyi, konuşmanın ifadesi ve anlaşılmasını, okumayı ve yazmayı etkileyen edinilmiş dil bozukluğu olarak anar. Bu yüzden değerlendirmede yalnız sözel üretime bakmak sınıflamayı yanıltır.

Akıcı ve akıcı olmayan afazi nasıl ayrılır?

ASHA sınıflamayı, ifade uzunluğuna ve anlamlı içerik üretimine göre akıcı ya da akıcı olmayan olarak yapar. NIDCD’nin örneği: Wernicke tipinde kişi “uzun, tam cümlelerle ama az anlamlı” konuşabilir ve gereksiz sözcükler ekleyebilir; Broca tipinde kişi çoğunlukla çabayla kısa öbekler kurar ve küçük sözcükleri atlar.

Bu ayrımın sınırı var. Akıcı konuşmak Wernicke afazisi demek değildir; az konuşmak da Broca afazisi demek değildir. Eforlu, yavaş ve hatalı konuşma edinilmiş konuşma apraksisi ya da dizartriden de kaynaklanabilir. Akıcılık kararı tek başına verilmez; diğer üç alanın sonuçlarıyla birlikte okunur.

Afazi tipleri karşılaştırma tablosu

Aşağıdaki tablo klasik sendrom tanımlarını bir araya getirir. Profil sütunları, klinik sınıflama kurallarına; lezyon sütunu ise inme sonrası afazi tiplerinin klasik kortikal haritasını derleyen bir incelemeye (Wang ve ark., 2021) dayanır. Lezyon bölgeleri baskın (çoğunlukla sol) yarıküre için geçerlidir.

Tekrarın korunması, transkortikal tipleri iletim afazisinden ayıran temel değişkendir. Karma transkortikal afazide ise anlama ve ifade ağır bozukken tekrar görece korunur. Anomik tipte sözcük bulma baskın olduğu için bu tipin yerleşimi tek bir bölgeyle iyi eşleşmez; ilerleyici bir sözcük bulma güçlüğü varsa primer progresif afazi de düşünülür.

Tipi etiket olarak kullanmak neden riskli?

Alt tipler çoğu zaman “temiz” görünmez. Bir kısım hasta hiçbir klasik tipe tam uymaz ve karma ya da sınıflandırılamayan profil olarak kalır. Akut dönemde profil değişebilir. Primer progresif afazide tablo zamanla farklılaşır. Bu nedenle rapor dilinde “Broca afazisi var” yerine “veriler akıcı olmayan afazi profiliyle uyumlu” gibi olasılık bildiren ifadeler daha güvenlidir.

Sınıflamadan önce şunları dışlayın ya da kayda geçirin:

• Motor konuşma: edinilmiş konuşma apraksisi ve dizartri, eforlu konuşmayı Broca profili gibi gösterebilir. Çocukluktaki apraksi için çocukluk çağı konuşma apraksisi yazısına bakın; yetişkin motor konuşma bozuklukları için Akademi’deki motor konuşma bozuklukları eğitimi ilgili olabilir.
• Progresif seyir: sinsi başlayıp ilerleyen sözcük bulma ve cümle kurma güçlüğü inme tipi sınıflamayla yorumlanmaz; nöroloji değerlendirmesi gerekir.
• Performansı etkileyen değişkenler: akut dönem, yorgunluk, dikkat, deliryum, işitme ve görme, okuryazarlık düzeyi, ilaç etkisi ve depresyon.
• Sağ hemisfer iletişim bozukluğu ve bilişsel iletişim sorunları: söylem ve pragmatik güçlükler anlama bozukluğu gibi görünebilir.

Afazi değerlendirmesinde neye bakılır?

Alt tip önerisi için spontan konuşma örneği (en az birkaç dakikalık), anlama, tekrar, adlandırma ve ipucu yanıtı, okuma-yazma ve motor konuşma birlikte alınır. İşlevsel iletişim ihtiyacı (telefon, aile sohbeti, alışveriş) hedef belirlemenin parçasıdır. ASHA, kapsamlı değerlendirmenin yapı ve işlev bozukluklarını, eşlik eden sorunları, aktivite kısıtlarını, çevresel etkenleri ve yaşam kalitesine etkiyi standart ve standart olmayan araçlarla ele aldığını belirtir.

Türkçe için yayımlanmış uyarlamalardan bazıları şunlar. İki çalışmanın özetini okuduk; hangisinin kurumunuzda kullanılabilir olduğunu, hangi örneklemde geçerlendiğini ve normlarını özgün makalelerden kontrol edin.

CETI-TR çalışması, karşılaştırma ölçütü olarak LATA (Language Assessment Test for Aphasia) ve QAB-TR’yi (Quick Aphasia Battery, Türkçe sürümü) kullandı. Bu iki aracın ayrıntılı psikometrik özellikleri kendi geçerlik ve güvenirlik çalışmalarında yer alır; burada yalnız CETI-TR çalışmasının bildirdiği ilişkiyi veriyoruz.

Müdahalede kanıt düzeyi nedir?

Cochrane derlemesi (Brady ve ark., 2016) 57 randomize kontrollü çalışmayı ve 3.002 katılımcıyı değerlendirdi. Konuşma ve dil terapisini hiç terapi almamakla karşılaştıran 27 karşılaştırmada (1.620 katılımcı), terapi işlevsel iletişimde klinik ve istatistiksel olarak anlamlı fayda sağladı (SMD 0,28; yüzde 95 GA 0,06-0,49); okuma, yazma ve ifade edici dilde de fayda görüldü. Daha az sayıdaki çalışmaya dayanan takip verilerinde fayda belirgin değildi. Yoğunluğu, dozu ya da süresi yüksek terapi, işlevsel iletişimde daha iyiydi; ancak bu gruplarda bırakma oranı da yüksekti.

ESO 2025 kılavuzu 45 çalışmayı analiz etti. Düşük kalitedeki kanıta dayanarak inme sonrası afazide en az 20 saatlik toplam terapi dozunu öneriyor. Haftada en az 4 gün ve haftada en az 3 saat terapiyi, yüz yüze ya da dijital sunumu, bireysel ya da grup biçimini ve kişiye uyarlanmış, işlevsel olarak anlamlı ve doğru dil düzeyinde terapiyi “önerilir” düzeyinde belirtiyor (öneri gücü “suggest”). Kılavuz, tDCS uygulamasını çok düşük kanıt nedeniyle yalnız nitelikli çalışmalar bağlamında kabul ediyor.

ASHA portalı, bireysel terapide kullanılan başlıca yaklaşımları sıralar: kısıtlama uyarımlı dil terapisi, anlamsal özellik analizi, senaryo (script) eğitimi, iletişim ortağı eğitimi, grup terapisi ve destekleyici ve alternatif iletişim. Bu yaklaşımların her birinin kanıt düzeyini ayrı ayrı derecelendirmedik; seçerken özgün çalışmalara ve kılavuzlara bakın. Ağır afazide (global profil) sözel üretimi tek başarı göstergesi yapmamak ve iletişim ortağı eğitimini ve destekleyici iletişimi planlamak klinik uygulamada öne çıkar; görsel iletişim kartları için PECS kartları ve görsel iletişim kartları yazısına bakabilirsiniz.

Ne zaman acil, kime yönlendirilir?

Ani başlayan konuşma bozukluğu inme belirtisi olabilir. NHS, inmenin FAST belirtileri arasında konuşmanın bozulmasını, sözcüklerin ağızda dolanmasını ya da kişinin karışık konuşmasını sayar ve inme düşünülüyorsa hemen acil servisin aranmasını ister. Türkiye’de bu, 112 Acil Çağrı Merkezi’dir. Hastayı kendiniz hastaneye götürmeyin; ambulans çağırın.

• Ani başlangıç (dakikalar ya da saatler): önce acil tıbbi değerlendirme. Terapi planı sonradan gelir.
• Sinsi, ilerleyici sözcük bulma ve dil kaybı: nöroloji değerlendirmesi; primer progresif afazi ya da demans ilişkili bozukluk düşünülür.
• Yutma güçlüğü, öksürme ya da boğulma eşlik ediyorsa: önce hekim değerlendirmesi gerekir; yutma güvenliği hekim ve dil ve konuşma terapistinin birlikte değerlendirdiği bir konudur.
• Doğrulanmış afazi: dil ve konuşma terapisi değerlendirmesi ve bakım veren eğitimi.

Terapist okurlara yönelik diğer klinik rehberler ve araçlar için Terapistler İçin bölümüne bakın. Dil ve konuşma terapisinin kapsamını gözden geçirmek isteyen aileler için dil ve konuşma terapisi nedir yazısı yardımcı olur.

İnme sonrası afaziye sık eşlik eden yutma güçlüğü için Yutma Bozukluğu (Disfaji) Nedir? yazısına bakın.

Adlandırma ve anlamsal özellik çalışmaları için uygulamadaki resimli kartları ve oyunları afazi egzersizleri sayfasında görebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Afazi tipleri nelerdir?

Klasik olarak Broca (akıcı olmayan), Wernicke (akıcı), iletim, global, anomik ve transkortikal motor, duyusal ve karma tipler sayılır. Ayrım akıcılık, işitsel anlama, tekrar ve adlandırmaya dayanır. Gerçek vakalarda tipler çoğu zaman saf görülmez; akut dönemde ve ilerleyici seyirde profil değişebilir.

Broca ve Wernicke afazisi arasındaki fark nedir?

Broca tipinde konuşma azalmış ve eforludur, anlama görece korunmuştur. Wernicke tipinde konuşma akıcı ve uzundur ama anlamı azdır, anlama belirgin bozuktur. Lezyon yerleşimi de farklıdır: Broca için inferior frontal girusun arka kısmı, Wernicke için süperior temporal girusun arka kısmı.

Akıcı konuşan biri afazik olabilir mi?

Evet. Wernicke, iletim ve anomik tiplerde konuşma akıcıdır. Akıcılık normal anlamına gelmez; Wernicke tipinde anlam ve anlama belirgin bozulabilir. Bu yüzden terapist, akıcılığı tek başına bir ölçüt saymaz ve konuşma örneğiyle birlikte anlama, tekrar ve adlandırma sonuçlarına bakar. Akıcı ama anlamsız konuşma, ailede iyileşme izlenimi yaratabilir; bunu aileye açıklamak gerekir.

Afazi tedavi edilebilir mi, ne kadar sürer?

Cochrane derlemesi, konuşma ve dil terapisinin hiç terapi almamaya göre işlevsel iletişimde fayda sağladığını gösteriyor. ESO kılavuzu en az 20 saatlik toplam doz öneriyor. Kişiye özel bir süre ya da sonuç vaadi yoktur; hedefler değerlendirmeye ve bireyin iletişim ihtiyacına göre belirlenir.

Afazi ile konuşma apraksisi ya da dizartri nasıl ayrılır?

Afazi dil bozukluğudur: anlama, sözcük bulma ve cümle kurma etkilenebilir. Apraksi motor planlama, dizartri kas kontrolü sorunudur. Üçü birlikte görülebilir. Eforlu konuşma tek başına Broca afazisi anlamına gelmez; motor konuşma değerlendirmesi ayrıca yapılmalıdır.

İnme sonrası konuşma bozukluğu ne zaman acil?

Ani başlıyorsa, yani dakikalar ya da saatler içinde ağız dolanması, karışık konuşma, yüzde sarkma ya da kolda güçsüzlük varsa acildir. Bekletmeden 112’yi arayın. Önce tıbbi değerlendirme yapılır; dil ve konuşma terapisi planı bu değerlendirmeden sonra gelir.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi kararı hekime ve dil ve konuşma terapistine aittir. İnme şüphesinde bekletmeden 112’yi arayın.

Kaynaklar

• ASHA. Aphasia (Practice Portal) — https://www.asha.org/practice-portal/clinical-topics/aphasia/
• NIDCD. Aphasia — https://www.nidcd.nih.gov/health/aphasia
• Wang Y, Du W, Yang X ve ark. Diagnosis and differential diagnosis flow diagram of Chinese post-stroke aphasia types and treatment of post-stroke aphasia. Aging Med (Milton), 2021;4(4):325-336 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34964014/
• Brady MC, Kelly H, Godwin J, Enderby P, Campbell P. Speech and language therapy for aphasia following stroke. Cochrane Database Syst Rev, 2016;(6):CD000425 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27245310/
• Brady MC, Mills C, Prag Ora H ve ark. European Stroke Organisation (ESO) guideline on aphasia rehabilitation. Eur Stroke J, 2025;10:1189-1220 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40401776/
• Kavakci M, Koyuncu E, Tanriverdi M, Adiguzel E, Yasar E. The inter-rater reliability of the Turkish version of Aphasia Rapid Test for stroke. Top Stroke Rehabil, 2022;29(4):272-279 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34060434/
• Parlak MM, Yildirim Tutar C, Kavakci M, Bizpinar Munis O. Validity and Reliability of the Turkish Version of the Communicative Effectiveness Index (CETI-TR) in Post-Stroke Aphasia. Brain Behav, 2026;16:e71711 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42625208/
• NHS. Stroke: Symptoms — https://www.nhs.uk/conditions/stroke/symptoms/